une gomme-ma gomme

un crayon- mon crayon

un stylo- mon stylo

une règle — ma règle

un CD-mon CD

un feutre- mon feutre

un balandeur- mon balandeur

un crayon- mon crayon

un dessin-mon dessin

un feutre-mon frutre

une gomme-ma gomme

un livre-mon livre

une photo-ma photo

un portable-mon portable

une règle-ma règle

un sac — mon sac

un stylo- mon stylo

une trousse-ma trousse

Բջջի օրգանական նյութերը հիմնականում ներառում են երեք հիմնական խմբեր՝ ածխաջրեր, սպիտակուցներ և ճարպեր:

Ածխաջրեր— Դրանք են շաքարներ, որոնք օգտագործվում են էներգիա հավաքելու և պահելու համար, օրինակ՝ գլյուկոզ, գլիկոլեն և ծեծողնիկներ:

Սպիտակուցներ— Այս նյութերը կազմված են ամինաթթուներից և կատարում են տարբեր կենսագործառույթներ, այդ թվում՝ կառուցողական, էներգետիկ, նյութափոխանակություն և օրգանիզմի պաշտպանություն:

Ճարպեր (լիպիդներ): Դրանք ծառայում են որպես էներգիայի աղբյուր, պաշտպանիչ շերտ և կարևոր են բջիջների կառուցվածքի համար, օրինակ՝ ֆոսֆոլիպիդներ:

Այս նյութերը միասին ապահովում են բջիջների գործառույթներն ու կառուցվածքը:

1. Լիցքավորված մարմնի էլեկտրական դաշտը որոշ ուժով ազդում է իր ազդեցության գոտում հայտնված ցանկացած այլ լիցքավորված մարմնի վրա:

2. Լիցքավորված մարմնի էլեկտրական դաշտը մարմնին մոտ տիրույթում ուժեղ է, իսկ նրանցից հեռանալիս թուլանում է:  

Այն ուժը, որով էլեկտրական դաշտն ազդում է լիցքավորված մարմնի վրա, անվանում են էլեկտրական ուժ՝Fէլ:

Այդ ուժի ազդեցության տակ էլեկտրական դաշտում հայտնված լիցքավորված մասնիկը ձեռք է բերում արագացում, որն ըստ ՆյուտոնիII օրենքի հավասար է a=Fէլ/m, որտեղ m−ը մասնիկի զանգվածն է:

Էլեկտրական դաշտը կարելի է գրաֆիկորեն պատկերել ուժագծերի օգնությամբ:

Էլեկտրական դաշտի ուժագծերն այն ուղղորդված գծերն են, որոնք ցույց են տալիս դրական լիցքավորված մասնիկի վրա ազդող ուժի ուղղությունն այդ դաշտում:

Նկարում պատկերված են կետային լիցքերի և լիցքավորված թիթեղների էլեկտրական դաշտի ուժագծերը:

Եթե մասնիկի լիցքը դրական է, ապա ուժագծերի ուղղությամբ շարժվելիս նրա արագությունը կաճի, հակառակ ուղղությամբ շարժվելիս՝ կնվազի: Իսկ եթե մասնիկի լիցքը բացասական է, ապա նրա արագությունը կաճի ուժագծերին հակառակ շարժման դեպքում:

Թեմատիկ հարցեր և խնդիրներ՝

Բերե°ք հաղորդիչների օրինակներ։

Հաղորդիչներ կարելի է բաժանել մի քանի կատեգորիաների, օրինակ՝

Էլեկտրոնային հաղորդիչներ— պղինձի մետաղալար, լուսաբաշխիչ մետաղալարեր

Ո՞ր նյութերն են կոչվում դիէլեկտրիկներ (մեկուսիչներ), բերե°ք օրինակներ:

Ինչի՞ համար են օգտագործվում էլեկտրաչափերն ու էլեկտրացույցերը

Նկարագրե°ք լիցքը կիսելու հնարավորություն տվող փորձ։

Կարելի՞ է արդյոք լիցքն անվերջ փոքրացնել։

Ի՞նչ է հողակցումը, ի՞նչ հատկության վրա է հիմնված։

Ո՞ր լիցքն են անվանում տարրական։

Ո՞վ և ե՞րբ է հայտնագործել էլեկտրոնը։

Ի՞նչ լիցքով է լիցքավորված էլեկտրոնը;

Ատոմի ներսում ինչի՞ շուրջն են պտտվում էլեկտրոնները։

Ի՞նչ լիցքով է լիցքավորված ատոմի միջուկը։

Ապացուցե°ք, որ ամբողջական ատոմը չեզոք է։

Քիմիական տարբեր տարրերի ատոմներն ինչո՞վ են տարբերվում միմյանցից։

Իրենցից ի՞նչ են ներկայացնում դրական ու բացասական իոնները։

Ինչպե՞ս են դրանք առաջանում։

Ի՞նչ է էլեկտրական դաշտը։

Ինչո՞վ է դաշտը տարբերվում նյութից։

Թվարկե°ք էլեկտրական դաշտի հիմնական հատկությունները։

Ի՞նչ են նշում էլեկտրական դաշտի ուժագծերը։

Ինչպե՞ս է որոշվում էլեկտրական դաշտում շարժվող մասնիկի արագացումը։

Ո՞ր դեպքում է էլեկտրական դաշտը մեծացնում մասնիկի արագությունը և ո՞ր դեպքում փոքրացնում այն։

Չեզոք թղթի կտորներն ինչու՞ են ձգվում էլեկտրականացած մարմնի կողմից։

Տանը՝  Գրել էջ 14 հարցեր՝ 1-6, էջ 16 հարցեր՝ 1-5, էջ 20 հարցեր՝ 1-6։ Աշխատանքները հրապարակել անհատական բլոգներում և հղումը ուղարկել էլեկտրոնային հասցեիս։

Դեռ հին ժամանակներից հայտնի էր, որ մի մարմինը մյուսով շփելիս՝ օրինակ, սաթը բրդով կամ ապակին մետաքսով, նրանք ձեռք են բերում այլ մարմիններ դեպի իրենց ձգելու հատկության: Ակնհայտորեն երևում է նաև, որ ձգողության այդ ուժը բազմաթիվ անգամ գերազանցում է նույն մարմինների գրավիտացիոն փոխազդեցության ուժը: Այս նոր փոխազդեցությանն անվանում են էլեկտրական (հուներեն «էլեկտրոն» բառը նշանակում է սաթ), փոխազդող մարմիններին՝ էլեկտրականացած, իսկ պրոցեսը՝ էլեկտրականացում:

Մարմինների էլեկտրական փոխազդեցությունը քանակապես բնութագրող ֆիզիկական մեծությունը կոչվում է էլեկտրական լիցք և նշանակվում q տառով: ՄՀ-ում էլեկտրական լիցքի միավորը Կուլոնն է (1 Կլ)՝ ի պատիվ Շառլ Կուլոնի (1736−1806 թթ.), ով ձևակերպել է էլեկտրական լիցքերի փոխազդեցության օրենքը:

Ինչպես ցույց տվեցին փորձերը, բրդով շփված 2 սաթե կամ մետաքսով շփված 2 ապակե միատեսակ ձողերը իրար վանում են, իսկ ապակե և սաթե ձողերը՝ իրար ձգում:  Նշանակում է գոյություն ունի երկու տեսակի էլեկտրական լիցք: Ամերիկացի ֆիզիկոս Բենջամին Ֆրանկլինի առաջարկով մետաքսով շփված ապակու վրա առաջացած լիցքն անվանեցին դրական և վերագրեցին «+» նշան, իսկ բրդով շփված սաթի վրա առաջացած լիցքին՝ բացասական և վերագրեցին «−» նշան: Այս նշանակումից հետո կարելի է սահմանել լիցքավորված մարմինների փոխազդեցության կանոնը։

Նույն նշանի (կամ նույնանուն) լիցքեր ունեցող մարմինները փոխադարձաբար վանում են, իսկ հակառակ նշանի (կամ տատանուն) լիցքեր ունեցող մարմինները փոխադարձաբար ձգում են միմյանց:

Էլեկտրական փոխազդեցության ուժի գոյությունը պայմնավորված է մարմինների վրա ստատիկ լիցքերի առկայությամբ, այդ ուժի ուղղությանը՝ լիցքերի նշանով: Փորձը ցույց է տալիս, որ լիցքավորված մարմինների փոխազդեցության ուժի մեծությունը կախված է նրանց լիցքերի մեծություններից և լիցքավորված մարմինների միջև եղած հեռավորությունից:

Երկու անշարժ, կետային (փոքր չափեր ունեցող) լիցքերի փոխազդեցության ուժի մեծությունը ուղիղ համեմատական է լիցքերի մոդուլների արտադրային և հակադարձ համեմատական է դրանց հեռավորության քառակուսուն:  F=Kq₁q₂/R²    որտեղ q1-ը և q2-ը փոխազդող մարմինների էլեկտրական լիցքերի մեծություններն են, R-ը՝ նրանց միջև եղած հեռավորությունը: k-ն համեմատականության գործակից է, հաստատուն մեծություն, որը հավասար է k=9⋅10⁹Ն⋅մ²/Կլ²  

Փորձնական ճանապարհով ստացված այս օրենքը կոչվում է Կուլոնի օրենք:

Տանը՝  դաս 1,2։ Պատասխանել 6-րդ էջի 1- 10 հարցերին, 10-րդ էջի 1-7 հարցերին։ Կատարել մարմինների էլեկտրականացման երևույթը ցուցադրող փորձեր։ Մեկնաբանությունները և եզրակացությունները տեղադրել անհատական բլոգներում, հղումը ուղարկել էլեկտրոնային հասցեիս։   Ֆիզիկա և աստղագիտություն 9: Հանրակրթական դպրոցի 9-րդ դասարանի դասագիրք / Է.Ղազարյան, Ա.Կիրակոսյան, Գ.Մելիքյան, Ռ.Թոսունյան, Ս.Մաիլյան, Ս.Ներսիսյան, Երևան, Էդիտ Պրինտ, 2015թ․

Դասարանում

1․ Ինչպե՞ս են փոխազդում միմյանց հետ թելից կախված 2 ձողերը

I ձող — մետաքսով շփված ապակե

II ձող — մետաքսով շփված ապակե

• վանում են
• չեն փոխազդում
• ձգում են

2․ Ո՞ր դեպքում լիցքավորված/չլիցքավորված մարմինները միմյանց կվանեն:

• 
• 

Պատասխան 2

3․Լիցաքավորված գնդի մոտ կախված խցանե A և B գնդիկները լիցքավորված են:

Ի՞նչ նշան ունեն գնդիկների լիցքերը:

• A բացասական, B դրական
• A դրական, B դրական
• A բացասական, B բացասական

4․ Ինչպե՞ս կփոխվի երկու կետային լիցքերի փոխազդեցության ուժը , եթե դրանց հեռավորությունը  և լիցքերից յուրաքանչյուրի արժեքը փոքրացվի 8 անգամ:

• կմեծանա 8 անգամ
• չի փոխվի
• կմեծանա 16 անգամ
• կփոքրանա 8 անգամ

5․ Քանի՞ մետրով պետք է մեծացնել 6 մ հեռավորության վրա գտնվող լիցքերի միջև տարածությունը, որպեսզի նրանց փոխազդեցության ուժը փոքրանա 36 անգամ:

6․ Քանի՞ մետրով պետք է մեծացնել 2 մ հեռավորության վրա գտնվող լիցքերի միջև տարածությունը, որպեսզի նրանց փոխազդեցության ուժը փոքրանա 4 անգամ:

1. Ուրվագծային կամ թվային քարտեզի վրա նշել ՀՀ հարևան երկրներն ու նրանց հետ ունեցած ՀՀ սահմանների երկարությունը:
2. Թվային քարտեզի վրա նշել ՀՀ տարածքի հեռավորությունը (ուղիղ գծով) Սև ծովից, Միջերկրական ծովից, Կասպից ծովից և Պարսից ծոցից:
3. Բնութագրեք ՀՀ աշխարհագրական դիրքը դիտարկելով այն տնտեսական, քաղաքական և կլիմայական տեսանկյուններից:
4. Նշեք 5 երկիր, որոնց աշխարհագրական դիրքը նման է ՀՀ աշխարհագրական դիրքին: 

Ադրբեջան,Մոլդովա,Շվեցարիա,

Տեսություն՝

y=kx² ֆունկցիան և նրա գրաֆիկը

y=kx² ֆունկցիայի այն դեպքը, երբ k=1, մեզ արդեն ծանոթ է: Այդ դեպքում ստանում ենք արդեն ուսումնասիրված y=x² ֆունկցիան, որի գրաֆիկը պարաբոլն է՝

Քննարկենք, թե ի՞նչ է կատարվում k-ի այլ արժեքների դեպքում: 

Դիտարկենք հետևյալ երկու ֆունկցիաները՝ y=2x² և y=0.5x²

Կազմենք y=2x² ֆունկցիայի արժեքների աղյուսակը՝

x	0	1	−1	2	−2	1.5	−1.5
y	0	2	2	8	8	4.5	4.5

Կոորդինատային հարթության վրա կառուցենք ստացված (0;0),(1;2),(−1;2),(2;8),(−2;8),(1,5;4,5),(−1,5;4,5) կետերը և միացնենք դրանք կորով:

Կազմենք y=0.5x² ֆունկցիայի արժեքների աղյուսակը՝

x	0	1	−1	2	−2	3	−3
y	0	0.5	0.5	2	2	4.5	4.5

Կոորդինատային հարթության վրա կառուցենք ստացված (0;0),(1;0,5),(−1;0,5),(2;2),(−2;2),(3;4,5),(−3;4,5) կետերը և միացնենք դրանք կորով:

Համեմատենք ստացված գրաֆիկները: Դրանք նման են իրար, երկուսն էլ կոչվում են պարաբոլ:

(0;0) կետը կոչվում է պարաբոլի գագաթ, իսկ y-երի առանցքը՝ պարաբոլի համաչափության առանցք:  

Ուշադրություն

k-ի արժեքից կախված է պարաբոլի ճյուղերի թեքությունը:  

Նման տեսք ունեն նաև մյուս  y=kx_² տեսքի ֆունկցիաների գրաֆիկները, որտեղ k>0

Դրանց բոլորի գրաֆիկը պարաբոլ է, որի գագաթը կոորդինատների սկզբնակետն է, ճյուղերը ուղղված են դեպի վերև: Որքան մեծ է k-ն, այնքան ավելի կտրուկ են բարձրանում պարաբոլի ճյուղերը, y-երի առանցքը պարաբոլի համաչափության առանցքն է:  

Հիմա պարզենք, թե ի՞նչ է կատարվում  y=kx² ֆունկցիայի գրաֆիկի հետ, եթե k-ն բացասական է:

Կառուցենք, օրինակ՝ y=−x² ֆունկցիայի գրաֆիկը (k=−1)

Կազմենք արժեքների աղյուսակը՝

x	0	1	−1	2	−2	3	−3
y	0	−1	−1	−4	−4	−9	−9

Նշենք (0;0),(1;−1),(−1;−1),(2;−4),(−2;−4),(3;−9),(−3;−9) կետերը և միացնենք կորով:

Այս պարաբոլի գագաթը ևս (0;0) կետն է և y-երի առանցքը նրա համաչափության առանցքն է: Սակայն, ի տարբերություն k>0 դեպքի, այս պարաբոլի ճյուղերը ուղղված են դեպի ներքև: Նման տեսք ունեն նաև բացասական k-ով մյուս պարաբոլները: 

Ուշադրություն

Այսպիսով, y=kx² k≠0 ֆունկցիայի գրաֆիկը պարաբոլ է, որի գագաթը կոորդինատների սկզբնակետն է և y-երի առանցքը նրա համաչափության առանցքն է: Եթե k>0, ապա պարաբոլի ճյուղերը ուղղված են դեպի վերև, եթե k<0, ապա ճյուղերը ուղղված են դեպի ներքև:

Նշենք, որ y=kx² պարաբոլը շոշափում է x-երի առանցքը (0;0) կետում:

Եթե նույն կոորդինատային համակարգում կառուցենք  y=kx² և y=−x² ֆունկցիաների գրաֆիկները, ապա կնկատենք, որ այդ պարաբոլները համաչափ են իրար x-երի առանցքի նկատմամբ: Դա լավ երևում է ներքևի նկարում:

Նույն կերպ x-երի առանցքի նկատմամբ համաչափ են y=2x² և  y=−2x² պարաբոլները:

Ուշադրություն

Ընդհանուր առմամբ, у=−f(x) և  у=f(x) ֆունկցիաների գրաֆիկները համաչափ են աբսցիսների առանցքի նկատմամբ:

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 19-ա; 20-ա,գ; 21; 22-ա

Լրացուցիչ առաջադրանքներ՝ 19-բ; 20-բ,դ; 22-բ

7,8- րդ  դաս-ում անցածի կրկնողություն.  Ֆիզիկական  և  քիմիական  երևույթներ: Քիմիական  ռեակցիաների  տեսակները՝ միացման, քայքայման, տեղակալման, փոխանակման, օքսիդավերականգնման, կատալիտիկ: Քիմիական  տարրերի պարբերական  օրենքը  և  համակարգը: Ատոմի  բաղադրությունը և էլեկտրոնային թաղանթի  կառուցվածքը: Հարաբերական  ատոմային զանգված՝ A_r:  Ատոմի  հատկությունները՝ ատոմի  շառավիղ,  իոնացման  էներգիա, էլեկտրաբացասականություն, վալենտականություն, օքսիդացման  աստիճան:  Նյութի հատկությունները, բաղադրությունը, կառուցվածքը: Քիմիական  բանաձև, հարաբերական  մոլեկուլային  զանգված՝ M_r, նյութաքանակ՝մոլ, մոլային  զանգված`M, մոլային  ծավալ` V_m: Նյութի  կառուցվածք: Քիմիական  կապի  տեսակները` կովալենտային, իոնային, մետաղական::

Գործնական աշխատանք  1 . <<Նյութերի  հատկությունները՝  ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիոլոգիական>>

Առաջադրանք 1.  Աղյուսակի  նյութերը  դասակարգեք  պարզ  և  բարդ,  անօրգանական, օրգանական, անվանեք,  գրեք  բանաձևերը,  նկարագրեք  ֆիզիկական  հատկությունները՝ գույնը, խտությունը(գ/սմ³),  ագրեգատային  վիճակը 20^օC(պինդ, հեղուկ, գազային), եռման, հալման, սառեցման ջերմաստիճանները,  ջերմա- էլեկտրահաղորդականությունը, լուծելիությունը  ջրում  և այլն:

Առաջադրանք 2. Աղյուսակից  ընտրեք10  նյութ,  գրեք  դրանց  բանաձևերը  և  կատարեք հետևյալ հաշվարկները`

• Ինչպիսի՞ տարրերից  են  կազմված նյութը, ատոմների  քանակը (ինդեքսները)
• Հաշվեք  հարաբերական  մոլեկուլային  զանգվածները՝Mr
• Որոշեք  տարրերի  զանգվածային  բաժինները՝w,  զանգվածային հարաբերությունները  և  տարրերի  մոլային  բաժինները  բարդ  նյութերում: