Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը 5-րդ դարում և Վարդանանց պատերազմը

5-րդ դարում Հայաստանը գտնվում էր Սասանյան Պարսկաստանի տիրապետության տակ։ Պարսիկները ձգտում էին հայերին բռնի կարգով զրադաշտական դարձնել՝ հանուն իրենց քաղաքական և կրոնական գերակայության։ Նրանք փորձում էին սահմանափակել հայ նախարարների իշխանությունը և խեղդել քրիստոնեությունը, որը հայկական ժողովրդի ազգային ինքնության ու միասնականության հիմքն էր։

451 թվականին Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ տեղի ունեցավ հայ ժողովրդի մեծ հակադրությունը՝ Վարդանանց պատերազմը։ Այս պատերազմը, որ հիմնականում ընթանում էր Ավարայրի դաշտում, միացրեց հայ նախարարներին, ասպետներին և ժողովուրդին՝ իրենց հավատքը և անկախությունը պաշտպանելու համար։ Թեև մարտի դաշտում հայերը ռազմական պարտություն կրեցին և Վարդանը զոհվեց, նրանց պայքարը դարձավ ազգային ոգու և հավատքի խորհրդանիշ։

Պատերազմից հետո, 484 թվականին, կնքվեց Նվարսակի հաշտությունը, որով պարսիկները ստիպված եղան ընդունել հայկական եկեղեցու և ժողովրդի կրոնական ազատությունը։ Այս հաղթանակը ամրապնդեց հայ ժողովրդի դիմադրողականությունը և պահպանեց նրանց ազգային ինքնությունը։

Վարդանանց պատերազմը հայ ժողովրդի պատմության կարևոր շրջանն է, որը ցույց տվեց հավատքի և ազատության անզիջում պայքարի ուժը։

Մ․թ․ա․ 2-րդ դարում, երբ Սելևկյան պետությունը թուլանում էր, հայ ժողովուրդը նոր հնարավորություն ստացավ՝ վերականգնելու իր անկախությունը։ Այս պատմական շրջանին առաջնորդեց Արտաշես Ա Առաջինը, ով համարվում է Մեծ Հայքի Արտաշեսյան թագավորության հիմնադիրը։ Արտաշեսը նախկինում Սելևկյան թագավոր Անտիոքոսի բանակի զորավարն էր, սակայն մ․թ․ա․ 189 թ․ ապստամբեց և իրեն հռչակեց անկախ թագավոր։ Նա միավորեց Հայկազունների նախկին տիրույթները, ինչպես նաև վերամիավորեց Երևանը, Արարատը, Վանանդը, Ծոփքը, Գուգարքը և այլ մարզեր։ Այսպիսով, ձևավորվեց միասնական և հզոր Մեծ Հայք։ Արտաշեսը կառուցեց նոր մայրաքաղաք՝ Արտաշատը, Արարատյան դաշտում։ Քաղաքը կառուցվեց Հռոմեական ճարտարապետների մասնակցությամբ և հայտնի էր որպես «Հայկական Կարթագեն»։ Այն դարձավ երկրի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կենտրոնը։ Թագավորի օրոք կատարվեցին նաև օրենսդրական բարեփոխումներ․ ըստ Մովսես Խորենացու՝ Արտաշեսը սահմանեց գույքային, ժառանգության և քաղաքացիական նոր օրենքներ։ Նա նաև ամրապնդեց պետական կենտրոնացումը և հաստատեց թագավորական իշխանության գերիշխանությունը։ Արտաշես Ա-ն վարեց ակտիվ արտաքին քաղաքականություն՝ պատերազմելով հարևան Վրաստանի, Ասորիքի և այլ շրջանների դեմ։ Նրա օրոք Հայաստանը դարձավ Արևելքում հզոր և ազդեցիկ թագավորություն։Արտաշեսի մահից հետո նրան հաջորդեց որդին՝ Արտավազդ Ա, իսկ Արտաշեսյան արքայատոհմը իշխեց շուրջ 100 տարի՝ մինչև մ.թ.ա. 1-ին դարը։ Արտաշես Ա-ի օրոք ձևավորվեց կենտրոնացված, միասնական և անկախ հայկական թագավորություն, որն ունեցել է մեծ նշանակություն Հայաստանի պատմության մեջ։ Նրա ստեղծած համակարգը հիմք դրեց հաջորդ դարերում հայկական պետականության զարգացմանը։ Մեծ Հայքի հզորության սկիզբը հենց Արտաշեսյանների ժամանակն էր։

1920-ական թթ․ սկզբին, երբ Հայաստանը դարձավ խորհրդային հանրապետություն, սկսվեցին լուրջ տարածքային խնդիրներ, որոնք կապված էին հարևան պետությունների՝ Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Վրաստանի հետ։ Խորհրդային Ռուսաստանը և Թուրքիան այդ ժամանակ ցանկանում էին սահմաններ ձևավորել՝ իրենց շահերին համապատասխան։

Մոսկվայի պայմանագիր (16 մարտ, 1921 թ.)

Ստորագրվեց Խորհրդային Ռուսաստանի և Քեմալական Թուրքիայի միջև։ Այս պայմանագրով Թուրքիային անցան պատմական հայկական տարածքներ՝

• Կարսի մարզը,
• Արդահանը,
• Սուրմալուի գավառը, որտեղ գտնվում էր նաև Արարատ լեռը։

Ռուսաստանը ընդունեց Թուրքիայի վերահսկողությունը այս տարածքների նկատմամբ՝ ի շահ խորհրդա-թուրքական հարաբերությունների։

Կարսի պայմանագիր (13 հոկտեմբեր, 1921 թ.)

Սա ստորագրվեց Թուրքիայի և Հարավային Կովկասի երեք խորհրդային հանրապետությունների՝ Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև՝ Մոսկվայի պայմանագրի հիման վրա։ Կարսի պայմանագիրը վերահաստատեց Մոսկվայի պայմանագրով սահմանված փոփոխությունները և սահմանները դարձրեց պաշտոնական։

Հայաստանը ստիպված հրաժարվեց պատմական տարածքներից, որոնք անցան Թուրքիային։

Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը վավերացրին այն սահմանները, որոնք գոյություն ունեին Խորհրդային Հայաստանի համար մինչև ԽՍՀՄ-ի փլուզումը։ Այս պայմանագրերը ցավալի տարածքային կորուստներ էին Հայաստանի համար և պատմական անարդարություն, որից շատ խնդիրներ պահպանվել են մինչև այսօր։

5–9-րդ դարերը համարվում են հայ մշակույթի ծաղկման շրջան։ Այս ժամանակ հայ ժողովուրդը քրիստոնեության ընդունումից հետո սկսեց ձևավորել սեփական ազգային կրթություն, գրականություն և արվեստ։ Այս մշակութային վերածննդի հիմքը դրեց Մեսրոպ Մաշտոցը, ով 405 թ․-ին ստեղծեց հայոց գրերը։

Հայոց գրերի ստեղծումը ազգային մշակույթի զարգացման մեջ վճռորոշ նշանակություն ունեցավ։ Այն հնարավորություն տվեց հայերեն թարգմանել Սուրբ Գիրքը, հոգևոր գրականություն և հունարեն ու ասորերենից բերված դասական գրքեր։ Մաշտոցը և Սահակ Պարթևը հիմք դրեցին թարգմանական դպրոցներին, որոնք գործեցին Վաղարշապատում, Աշտիշատում, Տարոնում և այլուր։

Այս շրջանում ձևավորվեց հայ գրականության «Ոսկեդարն», երբ ստեղծվեցին առաջին հայերեն պատմագրական, փիլիսոփայական, քրիստոնեական ու գեղարվեստական երկերը։ Ոսկեդարյան գրականությունը խորապես ազգային էր՝ միևնույն ժամանակ կապված համաշխարհային քրիստոնեական մշակույթի հետ։ Այս գրականությունն օգնում էր պահպանել ազգային ինքնությունը օտար իշխանությունների պայմաններում։

18-րդ դարի սկզբին, Հայաստանը գտնվում էր օսմանյան և պարսկական տիրապետության տակ։ Այս շրջանում հայ ժողովուրդը փորձում էր պաշտպանել իր հողերը և ինքնությունը։ Հատկապես ակտիվ զինված պայքար ծավալվեց Արցախում և Սյունիքում, որտեղ հայերը համախմբվեցին մելիքների և զորավարների ղեկավարությամբ։

Արցախում, այս պայքարը գլխավորում էին հայ մելիքները, ովքեր ղեկավարում էին ինքնակառավարվող հայ բնակավայրերը՝ կոչված մելիքություններ։ Նրանք կազմակերպեցին պաշտպանություն և դիմադրություն օտար բանակների դեմ։ Արցախցի մելիքները հույս ունեին, որ քրիստոնյա Եվրոպան և հատկապես Ռուսաստանը կօգնեն Հայաստանին ազատագրվել։ Նրանց անունից դիվանագիտական առաքելությամբ Եվրոպա ուղարկվեց Իսրայել Օրին, ով փորձում էր միջազգային աջակցություն ստանալ հայկական հարցին։

Սյունիքում, պայքարի կենտրոնական դեմքը դարձավ Դավիթ Բեկը։ Նա միավորեց Սյունիքի հայ բնակչությանը, կազմավորեց զինված ջոկատներ և սկսեց ակտիվ ռազմական գործողություններ պարսկական և թուրքական զորքերի դեմ։ Դավիթ Բեկը կարողացավ ազատագրել մի շարք շրջաններ և մի պահ վերահսկել ամբողջ Սյունիքը։ Նրա պայքարը դարձավ հայ ազգային հերոսության խորհրդանիշ։

Թեև այս շարժումներն ի վերջո չավարտվեցին անկախության վերականգմամբ, զինված պայքարը Արցախում և Սյունիքում մեծ նշանակություն ունեցավ․ այն պահպանեց հայության ներկայությունը այդ տարածքներում և դրեց ազգային-ազատագրական պայքարի հիմքերը, որոնք շարունակվեցին հետագա դարերում։

Հայ Արշակունիների թագավորությունը հիմնադրվել է 66 թ., այն տևել է մինչև 428 թվականը։ Պետական կառավարման կենտրոնական օղակը թագավորն էր, որը ժառանգական իշխանություն ուներ։ Թագավորին օգնում էին նախարարներ՝ օրինակ՝ սպարապետը (բանակի գլխավոր հրամանատարը), ֆինանսատերը և այլ պաշտոնյաներ։ Երկիրը բաժանված էր նահանգների, որոնց ղեկավարում էին նախարարական տների ներկայացուցիչներ՝ որպես ավատատերեր։ Այս կառավարման համակարգը պահպանեց պետական միասնությունը, բայց նաև խթանում էր նախարարների քաղաքական ազդեցությունը, ինչը մի քանի անգամ թուլացնում էր թագավորական իշխանությունը։

Իսրայել Օրին՝ Արցախի մելիքներից մեկի որդին, ծնվել է 1658 թվականինշ։ Երբ Հայաստանը բաժանված էր օսմանյան և պարսկական տիրապետության տակ, նա մեծացավ՝ տեսնելով, թե ինչպես է իր ժողովուրդը սթափվում և պայքարում նվաճողների դեմ, և վաղ տարիքից հասկացավ, որ ազատագրությունը հնարավոր է միայն արտաքին դաշնակիցների աջակցությամբ։

Իսրայել Օրին չէր սահմանափակվում միայն տեղական պայքարով. նա վերցրեց իր պայքարը միջազգային հարթություն՝ մեկնելով Եվրոպա։ Ֆրանսիայում և Ավստրիայում նա ներկայացնում էր հայ ժողովրդի դրությունը, հորդորում եվրոպական մեծերի՝ հայկական հարցով միջամտելու համար։ Սակայն եվրոպացիները այդ ժամանակ չէին ցանկանում լրջորեն զբաղվել Հայաստանի խնդիրներով՝ լարված քաղաքական իրավիճակի պատճառով։

Երբ վերջապես Ռուսաստանի կողմը դիմեց, Իսրայել Օրին դարձավ դիվանագիտական առաքելության մաս, փորձելով համոզել ռուսական իշխանություններին պաշտպանել և աջակցել հայերին։ Նա մշակեց քաղաքական ծրագիր՝ հայկական թագավորություն վերականգնելու մասին, որը կդառնա քրիստոնեական ուժ՝ ի դեմս Օսմանյան և Պարսկական կայսրությունների։

Չնայած նրան, որ Իսրայել Օրին չհասավ իր բոլոր նպատակներին՝ նրան չեն հիշատակում միայն որպես կռիվների առաջնորդ, այլ նաև որպես հայ ազգի առաջին դիվանագետ, ով պայքարեց հայ ժողովրդի ապագայի համար նոր ձևով՝ դիվանագիտությամբ և դիվանագիտական առաքելություններով։

Իսրայել Օրին մահացավ 1711 թվականին, սակայն նրա գաղափարները ազդեցություն ունեցան հետագա շարժումների վրա՝ հատկապես Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սեբաստացու գործունեության մեջ։

Ավատատիրությունը Հայաստանում ձևավորվեց 5–9-րդ դարերում, երբ թագավորական իշխանությունը թուլացավ, իսկ նախարարական տները՝ օրինակ՝ Բագրատունիները, Արծրունիները, դարձան ուժեղ հողատերեր։ Այս համակարգում թագավորը կամ մեծահարուստը հող էր տալիս ծառայության դիմաց՝ հիմնականում ռազմական նպատակներով։ Ավատատիրական համակարգը թույլ տվեց Հայաստանին պահպանել ներքին կազմակերպվածությունը, անգամ օտար տիրապետության ժամանակ։ Միևնույն ժամանակ զարգանում էին մշակույթը, ճարտարապետությունը և եկեղեցական կառույցները։

Մինչ քրիստոնեության ընդունումը, Հայաստանում տարածված էր հեթանոսական բազմաստվածություն։ Հայերը պաշտում էին Արամազդին, Անահիտին, Վահագնին, Միհրին և այլ աստվածների։

Քրիստոնեության տարածումը Հայաստանում կապվում է Գրիգոր Լուսավորչի անվան հետ։ Նա քրիստոնեական դաստիարակություն էր ստացել Կապադովկիայում և Հայաստան վերադառնալով՝ սկսեց քարոզել նոր հավատքը։

Հայոց թագավոր Տրդատ Գ Մեծը սկզբում մերժեց Գրիգորի քարոզները և նրան ձերբակալեց՝ բանտարկելով Խոր Վիրապում։ Ավանդության համաձայն՝ Գրիգորն այնտեղ անցկացրեց 13 տարի։ Ապա Տրդատը, հիվանդանալով և չկարողանալով բժշկվել, ազատեց Գրիգորին, ով բուժեց նրան։ Դրանից հետո արքան ընդունեց քրիստոնեությունը և 301 թ-ին այն հռչակեց պետական կրոն։ Արդյունքում Քրիստոնեությունը դարձավ ազգային ինքնության հիմքը: Հայաստանը դարձավ աշխարհի առաջին երկիրը, որը քրիստոնեությունը հռչակեց որպես պետական կրոն։ Ստեղծվեց Հայ Առաքելական Եկեղեցին, որի կենտրոնը դարձավ Էջմիածինը։

Թեմա 1. Հայկական լեռնաշխարհը.

Հայկական լեռնաշխարհը հայ ժողովրդի պատմական հայրենիքն է, որը գտնվում է Արևմտյան Ասիայում։ Այն ունի միջինում 1500–1800 մետր բարձրություն ծովի մակերևույթից և աչքի է ընկնում իր բարդ լեռնային ռելիեֆով, հրաբուխային սարահարթերով և գեղեցիկ լճերով՝ ինչպես Սևանը, Վանը և Ուրմիան։

Լեռներ՝

Հայկական լեռնաշխարհը լեռնաշատ է, և նրա գագաթներից շատերը սրբազան և խորհրդանշական նշանակություն ունեն հայ ժողովրդի համար։

Արարատ լեռ՝ 5165 մ բարձրությամբ, Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր լեռը։ Համարվում է հայ ժողովրդի սրբազան լեռը։ Ըստ Աստվածաշնչի,Արարատի վրա է հանգրվանել Նոյ Նահապետի տապանը ։

Սիս լեռ՝ Այսպես ասած փոքր Արարատտ է, 3925 մ բարձրությամբ։

Արագած՝ 4096 մ, Հայաստանի ամենաբարձր լեռն է, ունի չորս գագաթ, որոնց միջև ձևավորվել է հրաբխային խառնարան։

Նաև Հայկական լեռնաշխարհում կա մեկ գործող հրաբխային լեռ՝ Բորաք լեռը

Պորաքը Հայաստանի միակ ակտիվ հրաբուխն է։ Այն գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում՝ Սոթք գյուղի մոտակայքում, Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանին։ Պորաքը համարվում է ոչ թե հաճախակի ժայթքող, այլ պոտենցիալ ակտիվ հրաբուխ, քանի որ նրա վերջին ժայթքումները տեղի են ունեցել մոտավորապես մ.թ.ա. 7-8-րդ դարերում։

Լճեր- Հայկական լեռնաշխարհում բազմաթիվ են լեռներում եղած բարձրադիր լճերը։ Դրանք կարևոր դեր ունեն ինչպես ջրային ռեսուրսների, այնպես էլ մշակութային հիշողության մեջ։

Սևանա լիճ- Հայաստանի և ամբողջ Կովկասի ամենամեծ քաղցրահամ լիճն է։ Նաև հայտնի է եղել գեղամա ծով անունով։ Այն ունի մեծ էկոլոգիական և տնտեսական նշանակություն։ Մակերեսը հասնում է մոտ 1240 կմ²։ Այստեղ հանդիպում են տարբեր ձկնատեսակնե, օրինակ՝ իշխան, սիգ, կարմրախայտ, ինչպես նաև ներմուծված տեսակներ։

Վանա լիճ՝ պատմական Հայաստանի ամենամեծ լիճն էր։ Գտնվում է այժմյան Թուրքիայի տարածքում։ Ջուրը աղի է, և այդ պատճառով այնտեղ ապրում է միայն մի տեսակի փոքրիկ կենդանի՝ Վանի որսկանը։

Ուրմիա լիճ՝ այժմ Իրանում է, աղի ջրով լիճ է։ Վերջին տարիներին լիճը ենթարկվել է մասշտաբային ցամաքման՝ կլիմայական փոփոխությունների և ջրային սխալ կառավարման հետևանքով։

Հայկական լեռնաշխարհը նաև հայտնի է մի քանի հզոր գետերով։ Օրինակ՝ Եփրատ և Տիգրիս գետը, որոնք սկիզբ են առնում լեռնաշխարհի արևմտյան մասից և հոսում դեպի Միջագետք։ Այս երկու գետերը համարվում են աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների օրրանները։

Հրազդան- Սևանա լճից է սկիզբ առնում, անցնում է Երևանի միջով և միանում Արաքսին։

Այս տարածքը հնուց եղել է քաղաքակրթության կենտրոն։ Ք.ա. 9-րդ դարում ձևավորվեց Ուրարտու պետությունը, իսկ նրա անկումից հետո՝ Հայոց թագավորությունը։ 301 թվականին Հայաստանը դարձավ առաջին երկիրը, որ քրիստոնեությունը հայտարարեց պետական կրոն։

Հայկական լեռնաշխարհում զարգացել են գրավոր մշակույթը, ճարտարապետությունն ու եկեղեցաշինությունը, և այն մինչ այսօր մնում է հայ ժողովրդի պատմական ինքնության հիմք։

Կարճ պատվածքի ճևով՝

Հայկական լեռնաշխարհը հայ ժողովրդի պատմական հայրենիքն է, որը գտնվում է Արևմտյան Ասիայում։ Այն ունի միջինը 1500–1800 մ բարձրություն:Լեռնաշխարհը լեռնաշատ է, և շատ գագաթներ սրբազան նշանակություն ունեն հայերի համար։Արարատը (5165 մ) ամենաբարձր լեռն է, որը համարվում է հայ ժողովրդի սրբազան լեռը․ ըստ Աստվածաշնչի՝ այստեղ է հանգրվանել Նոյյան տապանը։
Սիսը (3925 մ)՝ Արարատի փոքր գագաթն է։
Արագածը (4096 մ)՝ Հայաստանի Հանրապետության ամենաբարձր լեռն է՝ չորս գագաթով և հրաբխային խառնարանով։ Պորաքը՝ Գեղարքունիքի մարզում գտնվող Հայաստանի միակ պոտենցիալ ակտիվ հրաբուխն է։ Վերջին ժայթքումները տեղի են ունեցել մ.թ.ա. 7–8-րդ դարերում։Լեռնաշխարհում շատ են նաև բարձրադիր լճերը, որոնք կարևոր են թե՛ ջրային ռեսուրսների, թե՛ մշակութային հիշողության համար։ Սևանա լիճը Հայաստանի և Կովկասի ամենամեծ քաղցրահամ լիճն է (մոտ 1240 կմ²)։ Հայտնի է նաև որպես Գեղամա ծով անունով։Այնտեղ կան իշխան, սիգ, կարմրախայտ և այլ ձկնատեսակներ։Վանա լիճը պատմական Հայաստանի ամենամեծ լիճն էր: Աղի ջրով է, և այնտեղ ապրում է միայն Վանի որսկանը։ Ուրմիա լիճը աղի լիճ է Իրանում, որն վերջին տարիներին զգալիորեն ցամաքել է կլիմայական փոփոխությունների և ջրի վատ կառավարման հետևանքով։ Ք.ա. 9-րդ դարում ձևավորվեց Ուրարտու պետությունը, իսկ նրա անկումից հետո՝ Հայոց թագավորությունը։Հայկական լեռնաշխարհում զարգացել են գրավոր մշակույթը, ճարտարապետությունն ու եկեղեցաշինությունը, և այն մինչ այսօր մնում է հայ ժողովրդի պատմական ինքնության հիմք։

Արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ

1877- 1956

Դերենիկ դեմիրճյանը գրող և հասարակական գործիչ էր, ծնվել է Ախալքալակում: Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրի հայոց դպրոցում, ապա ուսանել է Արդահան և Էջմիածնում։ 1898թ. ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը և աշխատել Արդահանում։ 1903թ. մեկնել է Մոսկվա երաժշտություն ուսանելու, հետո սովորել Ժնևի համալսարանի մանկավարժական ֆակուլտետում։ 1925թ. տեղափոխվել է Երևան և աշխատել գիտության և արվեստի ինստիտուտում։

Նրա առաջին բանաստեղծությունը լույս է տեսել 1893թ., իսկ առաջին գրքույկը՝ 1899թ.։ 1923թ. գրել է «Քաջ Նազար» կատակերգությունը, որը բեմադրվել է Երևանի, Թիֆլիսի և Բաքվի թատրոններում։ Նրա ստեղծագործական գլուխգործոցն է համարվում «Վարդանանք» պատմավեպը, որի առաջին գիրքը լույս է տեսել 1943թ.։ Կյանքի վերջին տարիներին գրել է նաև «Մեսրոպ Մաշտոց» վեպը, որը մնացել է անավարտ։

Ստեղծագործել է նաև մանուկների համար՝ «Պույպույ մուկիկը», «Արջուկ-լրջուկ», «Ծտապար»։ Գրել է բազմաթիվ հոդվածներ՝ գրականագիտության, լեզվաբանության, պատմության և արվեստի վերաբերյալ։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով, իսկ 1940թ. արժանացել է Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործչի կոչման։

Եղիշե Չարենց

Բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ

13 մարտ, 1897 — 27 նոյեմբեր, 1937

Եղիշե Չարենցը ծնվել է Կարսում (Արևմտյան Հայաստան)։ Սովորել է հայկական և ռուսական ուսումնարաններում, ապա Մոսկվայի Շանյավսկու ժողովրդական համալսարանում։ 1918-19թթ մասնակցել է քաղաքացիական պատերազմներին, 1920թ. աշխատել է Հայաստանի լուսժողկոմատում։ 1922թ. սկսվում է նրա գրական գործունեությունը՝ Վ. Բրյուսովի բարձրագույն ինստիտուտում և «Երեքի դեկլարացիան» հրապարակելուց հետո։ 1924թ. իրականացրել է արտասահմանյան շրջագայություն, այցելել է Բաթում, Կ.Պոլիս, Աթենք, Հռոմ, Վենետիկ, Փարիզ, Բեռլին։ 1926թ. ձերբակալվել է, 1927-32թթ ստեղծել է «Լիրիկական անտրակտ» շարքը, «Խմբապետ Շավարշը» պոեմը։ Նրա ստեղծագործությունները ներառում են «Սոմա», «Ամբոխները խելագարված», «Ազգային երազ» պոեմները, ինչպես նաև «Գիրք ճանապարհի» ժողովածուն։ 1935-37թթ ճնշումների ներքո գրել է «Կոմիտասի հիշատակին», «Նավզիկե», «Իմ լեռան աղոթքը» պոեմները։ Թարգմանել է Գյոթե, Հայնե, Ուիթմեն և այլոց գործերը։ 1937թ. բռնադատվել է և մահացել բանտում։ Հետմահու արդարացվել է, և նրա անվամբ մրցանակներ ու հաստատություններ են ստեղծվել։