Ղազարոս Աղայանը «Երկու խոշոր չարիք» իր աշխատությունում շեշտում է, որ հայ ժողովրդի խնդիրներն ու անկումը հիմնականում կապված են երկու հիմնական խնդիրների հետ. Առաջին խնդիրը հայ ժողովրդի մշտական ​​նվաստացումն է, որը հանգեցրել է ազգային հպարտության կորստի և թուլացրել նրա ուժն ու արժանապատվությունը։ Երկրորդ խնդիրը, որ մատնանշում է Աղայանը, այն անօրինականությունն ու սիրաշահումն է, որն այդ ընթացքում ազդել է Հայաստանի քաղաքական համակարգի վրա։ Այս կոռուպցիան և օրենքի նկատմամբ անտեսումը կառավարությունում և հզոր շրջանակներում ավելի վատթարացրեց սոցիալական անարդարությունը և արգելափակեց ժողովրդի առաջընթացը: Աղայանը կարծում է, որ այս երկու խնդիրներն են հայ համայնքի զարգացման ամենամեծ խոչընդոտները։

1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզման պայմաններում Հայաստանը հռչակեց անկախություն։ Սեպտեմբերի 21-ին անցկացվեց հանրաքվե, որտեղ հայ ժողովուրդը կողմ քվեարկեց անկախ պետականություն ունենալուն։

Սեպտեմբերի 23-ին Հայաստանը պաշտոնապես հռչակվեց անկախ պետություն, իսկ հոկտեմբերի 16-ին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը դարձավ առաջին նախագահը։ Սկսվեց երրորդ հանրապետության կազմավորման փուլը։

Նորաստեղծ պետությունը բախվեց բազմաթիվ դժվարությունների՝ Արցախյան պատերազմ, շրջափակում, տնտեսական ու էներգետիկ ճգնաժամ, գաղթականների հոսք։ Սակայն քայլ առ քայլ ձևավորվեց պետական համակարգ, ստեղծվեց բանակ, հաստատվեց իշխանության բաժանումը։

1995 թվականին ընդունվեց Սահմանադրությունը, անցկացվեցին ընտրություններ, ձևավորվեց կայուն իշխանություն։ Հայաստանը դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ, միացավ այլ միջազգային կազմակերպությունների։

Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը անկախության վերականգնումից հետո կարողացավ անցնել պետականաշինության բարդ ճանապարհը և ամրապնդել իր ինքնիշխանությունը։

IX դարի երկրորդ կեսին հայ ժողովրդի շրջանում սկսվեց վերածնունդ, երբ Բագրատունիների տոհմը սկսեց վերականգնել Հայաստանի ինքնիշխանությունը։ Անկախությունը կորցնելուց հետո հարյուրամյակներ շարունակ Հայաստանը պատկանել է արաբական խալիֆայթին և հարևան մեծ թագավորություններին։

Աշոտ Ա` Աշոտ Առաջին Բագրատունի (գահակալել է 885-890 թթ.) համարվում է Բագրատունյաց պետության հիմնադիր և առաջին թագավորը։ Նա պայքարեց միավորելու հայ վասալներին ու ազնվականներին և ստեղծեց անկախ թագավորություն՝ նշանավորելով Հայաստանի ինքնուրույնության վերականգնումը։

Աշոտ 1-ինը 885 թվականին գահընկեց արաբական կայսերական կառավարչին և ճանաչվեց հայկական տարածքների օրինական թագավոր։

Նրա թագավորության ընթացքում ձևավորվեց նոր պետական կառավարման համակարգ՝ կենտրոնացված իշխանությամբ, զարգացան տնտեսությունն ու մշակույթը, իսկ Հայաստանը դարձավ Հարավային Կովկասի միակ անկախ հայատոհմական պետությունը։

1.{x + y = 5;

{x — y = 1

2x=6

x=3

y=2

2. {x+y=6

{x-y=2

2x=8

x=4

y=2

3. {x+y=7

{x-y=-5

2x=2

x=11

y=6

4. {x+y=5

{x-y=9

2x=14

x=7

y=-2

5. {x+y=-5

{x-y=3

2x=-2

x=1

-1+y=-5

y=-4

(-1;-4)

6. {x+3y=21

{x-y=-3

4y=24

y=6

x-6=-3

x=-3+6

x=3

(3;6)

7. {x+4y=15

{x-y=5

5y=10 y=2

x-2=5 x=7 (7;2)

8. {x+2y=18

{x-y=6

2y=(-y) 2y+y=3y

3y= 12 y=4

x-4=6 x=10

(10;8)

9. {x-6y=-9

{x+y=5

-7y=-11

y=2

x+2=5 x=3

(3;2)

Տիգրան Մեծը գահ բարձրացավ մթա 95 թվականին և կառավարեց մոտ 40 տարի։ Նրա օրոք Հայաստանը վերածվեց հզոր տերության։ Տիգրանն ընդլայնեց Հայաստանի սահմանները Կովկասից մինչև Միջերկրական ծով։

Նա նվաճեց Սիրիան, Փյունիկիան, Հյուսիսային Միջագետքը, Կապադովկիան և Կիլիկիան և հիմնել է մեծ հզոր պետություն, որը խոշոր դեր ունեցավ տարածաշրջանում։

Տիգրան Մեծը հիմնադրեց Տիգրանակերտը, որը դարձավ թագավորության մայրաքաղաք և մշակութային կենտրոն։ Նա ամրապնդեց կենտրոնացված իշխանությունը և խթանեց տնտեսությունը։

Հռոմեացիների հետ լարվածություն առաջացավ, և մթա 69 թվականին Լուկուլլոսը պարտություն պատճառեց Տիգրանին, որից հետո նրա տերությունը սկսեց թուլանալ, բայց պահպանեց Հայաստանի հիմնական տարածքները մինչև մթա 55 թվականին մահը։

Տիգրան Մեծի տերությունը հայ ժողովրդի պատմության ամենահզոր և փառավոր շրջաններից մեկն է և հզոր պետություն դարձավ տարածաշրջանում։

Հայ ժողովուրդը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին (1941–1945)

1941 թվականի հունիսի 22-ին նացիստական Գերմանիան հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա, և սկսվեց Հայրենական մեծ պատերազմը։ Այս պատերազմում ԽՍՀՄ բոլոր ժողովուրդների հետ միասին մեծ մասնակցություն ունեցավ նաև հայ ժողովուրդը։ Պատերազմի տարիներին շուրջ 600 հազար հայ զորակոչվեց Կարմիր բանակ։ Նրանցից ավելի քան 300 հազար զոհվեց մարտի դաշտում։ Հայ զինվորները կռվել են Ստալինգրադի, Լենինգրադի, Կուրսկի, Մոսկվայի և այլ ռազմաճակատներում։

Հայ ժողովուրդը տվել է 4 մարշալ (Համազասպ Բաբաջանյան, Իվան Բաղրամյան, Արմենակ Խանփերյանց, Սերգեյ Խուդյակով), 60 գեներալ, ավելի քան 70 հերոս Խորհրդային միության։

Սփյուռքի աջակցությունը

Պատերազմին իրենց մասնակցությունն ունեցան նաև սփյուռքահայերը։ Հազարավոր հայեր՝ բնակվելով Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, Մերձավոր Արևելքում, միացան դաշնակից պետությունների բանակներին։ Հայ բարեգործական կազմակերպություններն օգնություն էին ուղարկում ԽՍՀՄ-ում բնակվող հայերին։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին հայ ժողովուրդը մեծ ներդրում ունեցավ ֆաշիզմի դեմ հաղթանակում։ Իր կենաց ու մահու պայքարի մեջ, հայ ժողովուրդը պայքարեց ոչ միայն հանուն ԽՍՀՄ-ի, այլև հանուն համամարդկային արժեքների և ազատության։ Այս տարիները դարձան հերոսության ու միասնականության խորհրդանիշ հայ ժողովրդի պատմության մեջ։

1877–1878թթ․ ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև կնքվեց Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը։ Սակայն եվրոպական տերությունները՝ հատկապես Անգլիան և Ավստրո-Հունգարիան, դժգոհ էին պայմանագրից, քանի որ այն մեծ առավելություններ էր տալիս Ռուսաստանին։ Այս պատճառով 1878թ․ հունիսին Բեռլինում գումարվեց միջազգային վեհաժողով՝ մասնակցությամբ եվրոպական պետությունների և Օսմանյան կայսրության։

Բեռլինի վեհաժողովում առաջին անգամ հայկական հարցը ընդգրկվեց միջազգային օրակարգում։
Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդվածով Օսմանյան կառավարությունը պարտավորվում էր իրականացնել բարեփոխումներ հայաբնակ վեց վիլայեթներում ։ Սակայն այդ հոդվածը շատ ընդհանուր էր ձևակերպված, չկային հստակ ժամկետներ կամ վերահսկողության մեխանիզմներ, իսկ բարեփոխումների իրականացումն ամբողջությամբ թողնված էր թուրքական իշխանություններին։

Արդյունքում, բարեփոխումները մնացին թղթի վրա։ Հայկական հարցը չլուծվեց, իսկ հայ ժողովուրդը շարունակեց ենթարկվել հարձակումների և բռնությունների։ Բեռլինի վեհաժողովը միայն բարոյական նշանակություն ունեցավ հայերի համար, քանի որ այն միջազգային մակարդակով ճանաչեց նրանց խնդիրների գոյությունը։

Այնուամենայնիվ, այս պահից սկսած հայկական հարցը սկսեց համարվել միջազգային քաղաքականության մաս, և հետագա տարիներին հայկական կազմակերպություններն ու քաղաքական գործիչները սկսեցին ակտիվ աշխատանք տանել՝ եվրոպական պետությունների միջամտությունն ապահովելու նպատակով։

Հայոց պատմության ամենափառավոր էջերից մեկը կապված է Տիգրան 2-րդ Մեծի անունի հետ։ Նա գահակալեց մ.թ.ա. 95-55 թթ․ և իր կառավարման տարիներին Հայաստանը վերածեց հզոր աշխարհակալ տերության։ Այս ժամանակաշրջանը համարվում է հայկական պետականության քաղաքական, ռազմական և տնտեսական վերելքի կարևոր փուլերից մեկը։

Տիգրան Մեծը հմտորեն օգտագործեց ժամանակի քաղաքական իրավիճակը՝ հզորացնելով երկիրը թե՛ ներսից, թե՛ դրսից։ Նա սկզբում դաշնակցեց Պոնտոսի արքա Միհրդատ VI-ի հետ՝ միասնաբար պայքարելով Հռոմեական կայսրության դեմ։ Հետագայում Տիգրանը միացրեց բազմաթիվ երկրներ ու թագավորություններ՝ Սիրիան, Փյունիկիան, Կիլիկիան, Միջագետքը և այլ տարածքներ, որոնց արդյունքում Հայաստանի սահմանները ձգվում էին Միջերկրականից մինչև Կասպից ծով։ Այդ պատճառով նրան հաճախ անվանում են «արքաների արքա»։

Տիգրանն առանձնահատուկ ուշադրություն էր դարձնում մշակույթին և քաղաքաշինությանը։ Նա հիմնադրեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը, որը դարձավ ոչ միայն քաղաքական կենտրոն, այլև զարգացած քաղաք՝ լի ճարտարապետական շքեղ կառույցներով, թատրոնով ու ամրոցներով։ Տիգրանակերտում կուտակված էին մշակույթի ու արվեստի մեծ արժեքներ, ինչը ցույց է տալիս, որ Տիգրանը հզոր ռազմական առաջնորդ լինելուց բացի նաև քաղաքական ու մշակութային առաջադեմ մտածողություն ուներ։

Չնայած Տիգրանն անցավ բարդ պատերազմների միջով և ի վերջո ստիպված եղավ Հռոմին որոշ զիջումներ անել, նրա գահակալության շրջանը մնաց որպես հայոց պատմության ամենահզոր ու փառավոր ժամանակաշրջաններից մեկը։ Նրա ղեկավարությամբ Հայաստանը միջազգային հարթակում հանդես եկավ որպես ուժեղ պետություն, որն ունակ էր մրցել Հռոմի նման գերհզոր կայսրության հետ։

Տիգրան Մեծը իր անունը թողեց պատմության մեջ որպես խիզախ, հեռատես և պետականամետ ղեկավար։ Նրա վարած քաղաքականությունը օրինակ է դարձել հետագա սերունդների համար, իսկ նրա հիշատակը շարունակում է ապրել հայ ժողովրդի ազգային հիշողության մեջ։

1828-1829 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմը ավարտվեց ռուսական հաղթանակով, որը ամրապնդեց Ռուսաստանի դիրքերը Կովկասում և Բալկաններում։ Պատերազմի ավարտին, 1829 թ. սեպտեմբերին, երկու կողմերը կնքեցին Ադրիանապոլսի խաղաղության պայմանագիրը։ Այս փաստաթուղթը մեծ նշանակություն ունեցավ տարածաշրջանի քաղաքական ու ռազմական հավասարակշռության համար։

Պայմանագրով Ռուսաստանին փոխանցվեցին Կովկասի հարավային մի շարք տարածքներ, որոնք նախկինում գտնվում էին Օսմանյան կայսրության վերահսկողության տակ։ Այս նոր սահմանային գոտիները ամրապնդեցին ռուսական ներկայությունը և թույլ տվեցին ավելի արդյունավետ վերահսկողություն իրականացնել կարևոր ճանապարհների ու անցուղիների վրա։ Բացի այդ, պայմանագրով ռուսական նավերին տրվեց իրավունքը ազատ տեղաշարժվելու Կասպից և Սև ծովերում, ինչը կարևոր էր Ռուսաստանի ծովային կոմունիկացիաների և ռազմածովային զարգացման համար։

Պայմանագրի մեկ այլ կարևոր կետ էր Հունաստանի անկախության միջազգային ճանաչումը։ Օսմանյան կայսրությունը պարտավորվեց հարգել Հունաստանի ինքնիշխանությունը, ինչն էլ մեծ քայլ էր Բալկանյան տարածաշրջանում նոր ազգերի ազատագրական շարժումների համար։ Նույն ժամանակահատվածում Թուրքիան պետք է ազատ արձակեր բոլոր ռազմագերիներին, այդ թվում ռուս զինվորներին, ինչը նպաստեց ռազմական հակամարտության ավարտին և մարդասիրական խնդիրների լուծմանը։

Ադրիանապոլսի պայմանագիրը պայմաններ ստեղծեց նաև տարածաշրջանային խաղաղության և քաղաքական կայունության համար, այդ կերպ հնարավոր դարձավ տարածաշրջանում երկարատև հակամարտությունները որոշ չափով մեղմել։ Ռուսաստանի հաղթանակն ու պայմանագրի դրույթները ազդեցին Կովկասում բնակվող ժողովուրդների, այդ թվում նաև հայ ժողովրդի ապագայի վրա, քանի որ ռուսական ներկայությունն ապահովեց նրանց համար մի նոր էթնիկ և կրոնական միջավայր՝ ազատ ավելի զարգանալու համար։