Հայոց մեծ եղեռնը (Ցեղասպանությունը) իրականացվեց Օսմանյան Թուրքիայում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ 1915 թվականից սկսած։ Թուրքական իշխանությունները՝ իշխող երիտթուրքական «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության ղեկավարությամբ, նպատակ ունեին վերջնականապես ոչնչացնել Օսմանյան կայսրության տարածքում ապրող հայ ժողովրդին։

1915 թվականի ապրիլի 24-ին Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվեցին և սպանվեցին հայ մտավորականների և քաղաքական գործիչների հարյուրավոր ներկայացուցիչներ։ Դա համարվում է ցեղասպանության սկիզբը։ Շուտով սկսվեցին զանգվածային բռնագրավումներ, տեղահանություններ և կոտորածներ ամբողջ կայսրության տարածքով։

Հայերը տեղահանվեցին իրենց պատմական բնակավայրերից՝ Արևմտյան Հայաստանից և այլ նահանգներից։ Տասնյակ հազարավոր մարդիկ զոհվեցին ճանապարհին՝ սովից, ծարավից, բռնություններից և զանգվածային կոտորածներից։ Միլիոնից ավելի հայ սպանվեց կամ մահացավ աքսորի ճանապարհին։ Կենդանի մնացածները գաղթեցին տարբեր երկրներ՝ ստեղծելով հայկական Սփյուռքը։

Հայոց ցեղասպանությունն առաջին պետականորեն կազմակերպված ցեղասպանություններից է աշխարհում։ Այն մինչ այսօր մնում է միջազգային պատմական և քաղաքական կարևոր խնդիր։ Շատ երկրներ ճանաչել են այն որպես ցեղասպանություն։

10-րդ դարի երկրորդ կեսին և 11-րդ դարի սկզբին Բագրատունյաց Հայաստանը հասավ իր քաղաքական, տնտեսական և մշակութային ծաղկմանը։ Աշոտ III Ողորմածի (952–977 թթ.) օրոք երկրի իշխանությունը կենտրոնացվեց, ամրապնդվեց պետական ապարատը և կայունություն հաստատվեց։

Աշոտ III-ը Բագրատունյաց թագավորության մայրաքաղաք դարձրեց Անին, որը շուտով դարձավ Հայաստանի ամենազարգացած քաղաքը։ Այն շրջապատվեց ամուր պարիսպներով, կառուցվեցին պալատներ, եկեղեցիներ, շուկաներ ու կամուրջներ։ Անին անվանում էին «հարյուր հազարների քաղաք»՝ նրա մեծության և շքեղության համար։

Հայաստանում զարգացավ տնտեսությունը՝ հատկապես արհեստագործությունը, առևտուրը և գյուղատնտեսությունը։ Աշխատում էին մետաղագործներ, քարագործներ, նկարչական և գրատպման արվեստի վարպետներ։ Հայ մշակույթը ծաղկեց, գրվեցին հոգևոր և պատմական գրքեր, զարգացավ ճարտարապետությունը։

11-րդ դարի սկզբին Բագրատունյաց թագավորությունը դեռ պահպանել էր իր ներքին ուժը, սակայն արտաքին վտանգները սկսեցին աճել։ Բյուզանդական կայսրությունը փորձում էր ընդլայնել իր վերահսկողությունը Արևելքում, և Հայաստանի վիճակը աստիճանաբար սկսեց բարդանալ։

Արտավազդ Բ-ն (մ.թ.ա. 56–34 թթ.) Տիգրան Մեծի որդին էր և继եց նրան՝ դառնալով Մեծ Հայքի արքա։ Նրա օրոք Հայաստանը շարունակեց պահպանել հզոր դիրքը տարածաշրջանում, բայց միաժամանակ հայտնվեց Հռոմի և Պարթևստանի միջև աճող բախումների կիզակետում։

Մ.թ.ա. 53 թվականին Հռոմի քաղաքական գործիչ և զորավար Մարկոս Կրասոսը արշավեց Պարթևների դեմ։ Արտավազդ Բ-ը նրան առաջարկեց շարժվել Հայաստանով՝ ապահով թիկունքով և տալ հայոց զորք։ Սակայն Կրասոսը մերժեց այդ առաջարկը և գնաց ավելի կարճ, բայց վտանգավոր ճանապարհով։ Նա պարտություն կրեց Կարակեռի ճակատամարտում, իսկ ինքը՝ սպանվեց։

Հետագայում Հռոմի մեկ այլ զորավար՝ Մարկոս Անտոնիոսը, մ.թ.ա. 36 թվականին սկսեց նոր արշավանք ընդդեմ Պարթևների։ Սկզբում Արտավազդ Բ-ը աջակցեց նրան՝ տալով զորք, բայց երբ արշավանքը ձախողվեց, նա դադարեց աջակցել։ Այդ պատճառով Անտոնիոսը հետագայում ներխուժեց Հայաստան, գերի վերցրեց Արտավազդին և ուղարկեց Եգիպտոս՝ Կլեոպատրայի մոտ։ Արտավազդ Բ-ին այնտեղ սպանեցին։

Արտավազդ Բ-ի գահակալությունը նշանավորվեց արտաքին ճնշումների աճով, դիվանագիտական ճկունությամբ, սակայն նաև հռոմեական քաղաքականության զոհ դառնալով։ Նրա մահից հետո Հայաստանը թուլացավ և միառժամանակ կորցրեց իր ինքնուրույն արտաքին քաղաքականությունը։

10–14-րդ դարերում, հատկապես Բագրատունյաց և Զաքարյան իշխանության ժամանակ, հայկական մշակույթը վերածնվեց և զարգացավ։ Չնայած արտաքին վտանգներին ու օտար տիրապետություններին, հայ ժողովուրդը կարողացավ պահպանել և հարստացնել իր մշակույթն ու կրթական կյանքը։

Այս դարերում կառուցվեցին նշանավոր վանքեր ու տաճարներ՝ Անիում, Հաղպատում, Սանահինում, Գեղարդում։ Դրանք ոչ միայն ճարտարապետական, այլև կրթական և մշակութային կենտրոններ էին։ Վանական դպրոցներում ուսուցվում էին գրաբար, քերականություն, փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, մաթեմատիկա և այլ գիտություններ։ Ամենահայտնի կրթական կենտրոններն էին Գլաձորի և Տաթևի համալսարանները, որոնք համեմատելի էին ժամանակի եվրոպական համալսարանների հետ։

Պատմագրությունը նույնպես զարգացավ։ Այս շրջանում գործեցին կարևոր պատմագիրներ՝ Ստեփանոս Տարոնեցի, Վարդան Արևելցի, Կիրակոս Գանձակեցի, Գրիգոր Ակներցի։ Նրանց ստեղծագործությունները կարևոր աղբյուրներ են այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական, մշակութային և կրոնական կյանքի ուսումնասիրության համար։

Հայ միջնադարյան մշակույթը 10–14-րդ դարերում ոչ միայն շարունակեց ազգի հոգևոր ավանդույթները, այլև նոր բարձունքի հասցրեց ազգային ինքնագիտակցությունն ու կրթական ժառանգությունը։

Տիգրան Մեծի տերությունը իր հզորության գագաթնակետին հասավ մ.թ.ա. առաջին դարի կեսերին։ Սակայն նրա տարածքային ընդլայնումները և ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում սկսեցին անհանգստացնել Հռոմեական Հանրապետությանը։

Հռոմը մտահոգված էր Տիգրանի և Միհրդատ VI Պոնտոսացու դաշինքով, քանի որ դա սպառնալիք էր հռոմեական ազդեցությանը Արևելքում։ Մ.թ.ա. 69 թվականին հռոմեացի զորահրամանատար Լուկուլլոսը արշավեց Հայաստանի դեմ և գրավեց Տիգրանակերտը։ Այդ ճակատում Տիգրանը պարտություն կրեց։

Տիգրան Մեծը շարունակեց պայքարը, սակայն հռոմեացիները կրկին ներխուժեցին Հայաստան, և մ.թ.ա. 66 թվականին հռոմեական նոր զորահրամանատար Պոմպեոսը մուտք գործեց Արտաշատ։ Տիգրանը ընտրեց հաշտություն Հռոմի հետ, որպեսզի պահպանի գահը և Մեծ Հայքի տարածքային ամբողջականության մի մասը։

Մ.թ.ա. 66 թվականին Տիգրան Մեծը Պոմպեոսի հետ կնքեց Արտաշատի պայմանագիրը, որի համաձայն նա հրաժարվում էր իր նվաճած տարածքներից և դադարեցնում էր Միհրդատի հետ դաշինքը։ Փոխարենը Հռոմը ճանաչում էր Տիգրանին որպես Մեծ Հայքի թագավոր։

Այս պայմանագրով ավարտվեց հռոմեա-հայկական պատերազմը, և Տիգրան Մեծի կայսրությունը կորցրեց իր հզորությունն ու տարածքային ընդգրկումը։ Սակայն պահպանվեց Հայաստանի անկախությունը և արքայի գահը։

Անահիտ հեքիաթ

Ղազարոս Աղայանի «Անահիտ» հեքիաթը կարևոր դաս է տալիս աշխատասիրության, արհեստի և արժանապատվության մասին։ Այն պատմում է Վաչագան արքայի և խելացի, աշխատասեր աղջկա՝ Անահիտի մասին, ով մերժում է թագավորի ամուսնության առաջարկը, քանի որ նա արհեստ չի տիրապետում։

Անահիտը ներկայացվում է իբրև իդեալական կին՝ ուժեղ, խելացի և անկախ։ Նրա հայտնի խոսքը՝ «թագավորի կինն աշխատել պետք է իմանա», արտահայտում է ստեղծագործության հիմնական միտքը։ Վաչագանը նույնպես փոխվում է. սովորում է գորգագործություն, դառնում է խոնարհ և արժանի մարդ՝ ապացուցելով, որ արհեստը կարող է նույնիսկ կյանք փրկել։

Հեքիաթը ցույց է տալիս, որ մարդու արժեքը չափվում է ոչ թե նրա դիրքով, այլ՝ իր գործով ու կարողություններով։ Այն պաշտպանում է հավասարությունը, արժանապատվությունը և խրախուսում է կրթությունն ու աշխատասիրությունը՝ որպես կյանքի հիմք։

Թեման՝ <<Համար  մեկ  տարրը  Տիեզերքում՝ Ջրածին>>

*1.- Ինչո՞ւ  է ջրածինը  համարվում  համար  մեկ տարրը  Տիեզերքում…

*2.- Բնութագրեք  ջրածին  քիմիական  տարրը.

ա) քիմիական նշանը                               

 բ) հարաբերական  ատոմային  զանգվածը                                                 

 գ) մետա՞ղ  է.  թե՞  ոչ մետաղ                      

դ) դիրքը պարբերական համակարգում. այսինքն  ո՞ր  պարբերության  և  ո՞ր  խմբի տարր է        

դ) ատոմի կառուցվածքը`(միջուկի  լիցքը. ..միջուկում պրոտոների թիվը,  էլեկտրոնների թիվը…էներգետիկ մակարդակների թիվը ),իզոտոպների բաղադրությունը

ե)  ջրածնի   վալենտականությունը և օքսիդացման աստիճանը միացություններում՝ գրեք պարզ և բարդ նյութերի օրինակներ և դրանցում որոշեք ջրածնի վալենտականությունը և օքսիդացման աստիճանը

զ)  գրեք ջրածին քիմիական  տարր  պարունակող պարզ  և   բարդ նյութերի բանաձևերը, որոշեք  նրանց  հարաբերական  մոլեկուլային  զանգվածները ` Mr,  մոլային զանգվածները`   M գ/ մոլ, նաև  բարդ  նյութերի  որակական  և  քանակական  բաղադրությունները

*3.- Որոշեք  ջրածինը  օդից ծանր  է, թե՞ թեթև. քանի ՞ անգամ

*4.- Ինչպիսի ՞  ռեակցիաների  օգնությամբ  են ջրածին  ստանում  լաբորատորիայում  և արդյունաբերության մեջ գրեք համապատասխան  ռեակցիաների հավասարումները. …

*6.-  Որտե՞ղ  են  կիրառում  ջրածինը

Անհատական աշխատանք՝ <<Ջրածինը  համարվում  է   ապագայի  վառելանյութ. ինչո՞ւ. …>>

1. Խորանարդի ծավալը 125 է։

1) Գտնել խորանարդի կողի երկարությունը:

a³=125 a=5

2) Գտնել խորանարդի լրիվ մակերևույթի մակերեսը:

S=6.25=150

3) Գտնել խորանարդի անկյունագծի երկարության քառակուսին:

d²=3.25=75

2. Խորանարդի ծավալը 64 է:

1) Գտնել խորանարդի կողի երկարությունը:

a³=64, a=4

2) Գտնել խորանարդի լրիվ մակերևույթի մակերեսը:

S=6.16=96

3) Գտնել խորանարդի անկյունագծի երկարության քառակուսին

d²=3.16=48

3. Խորանարդի ծավալը 8 է:

1) Գտնել խորանարդի կողի երկարությունը:

a³=8, x=2

2) Գտնել խորանարդի լրիվ մակերևույթի մակերեսը։

S=6.4=24

3) Գտնել խորանարդի անկյունագծի երկարության քառակուսին

d²= 3.4=12

4. Խորանարդի ծավալը 27 է:

1) Գտնել խորանարդի կողի երկարությունը:

a³=27, a=3

2) Գտնել խորանարդի լրիվ մակերևույթի մակերեսը:

S= 6.9=54

3) Գտնել խորանարդի անկյունագծի երկարության քառակուսին:

d²=3.9=27

5. Խորանարդի ծավալը 216 է:

1) Գտնել խորանարդի կողի երկարությունը:

a³=216, a=6

2) Գտնել խորանարդի լրիվ մակերևույթի մակերեսը:

S=6.36=216

3) Գտնել խորանարդի անկյունագծի երկարության քառակուսին:

d²=3.36=108

6. խորանարդի կողի երկարությունը 4 է:

1) Գտնել խորանարդի ծավալը:

a=4

V=4³=64

2) Գտնել խորանարդի լրիվ մակերևույթի մակերեսը։

S=6.16=96

3) Գտնել խորանարդի անկյունագծի երկարության քառակուսին:

d²=3.16=48

7. Խորանարդի կողի երկարությունը 5 է:

1) Գտնել խորանարդի լրիվ մակերևույթի մակերեսը:

a=5

V=5³=125

2) Գտնել խորանարդի ծավալը:

S=6.5=30

3) Գտնել խորանարդի անկյունագծի երկարության քառակուսին:

d²=3.25=75