Բանաստեղծությունը պատմում է աշնանային անտառի մասին։ Ամեն ինչ խաղաղ է՝ ամպի ծվեններ, կապույտ մշուշ, շշուկներ ու թաց բուրմունքներ։ Աշունը կարծես օրոր է ասում անտառին, բայց անտառը դեռ չի քնում։

Անտառում կյանք կա՝ մարդիկ ու կենդանիներ ապրում են իրենց առօրյայով։ Եղնիկի հորթը փնտրում է մորը, որսկանը՝ նրա հետքերը։ Փայտահատը հին երգ է երգում, սղոցը յուղում, իսկ ծառերը լսում են միմյանց ցավը։ Անտառապահի տնակի մոտ խարույկն է ծխում, իսկ եղևնին զրուցում է սոճու հետ։

Թեև ամեն բան հանգիստ է, անտառը լի է կյանքի, հիշողության ու խորհրդի շնչով։ Աշունը եկել է, բայց անտառը դեռ արթուն է։

Ուղղորդող հարցեր.   

• Մարդկությանը հուզող ինչպիսի՞ էկոլոգիական  հիմնախնդիրներ  գիտեք,թվարկեք…

Գլոբալ տաքացում

Օզոնային շերտի քայքայում

անտառահատում

Ջրի աղտոտում

Օդի աղտոտում

Կենսաբազմազանության նվազում

• Ի՞նչ կարծիք  ունեք կենսական  միջավայրի  մասին

Կենսական միջավայրը կենսական կարևորություն ունի մարդու և բնության համար։ Այն ներառում է օդը, ջուրը, հողը, բույսերն ու կենդանիները։ Մարդը պետք է պահպանող և պատասխանատու վերաբերմունք ունենա, քանի որ միջավայրի աղտոտումը վնասում է ինչպես բնությանը, այնպես էլ մարդու առողջությանը։

• Որո՞նք են առողջ ապրելակերպի սկզբունքները

Հավասարակշռված սնունդ՝ սնվել տարբերակված և չափավոր։

Ֆիզիկական ակտիվություն՝ պարբերաբար սպորտով զբաղվել կամ քայլել։

Որակյալ քուն՝ քնել առնվազն 7–8 ժամ։

Վատ սովորույթներից խուսափում՝ ծխախոտ, ալկոհոլ և թմրանյութեր չօգտագործել։

Սթրեսի կառավարում՝ հոգեկան առողջության պահպանություն։

Հիգիենա և անձնական մաքրություն։

Կանոնավոր բժշկական զննումներ։

• Ինչպիսի՞  թունավոր  նյութեր  կան  օդում, հողում և  ջրում

Օդում-Ածխածնի մոնօքսիդ (CO) , Ծծմբի երկօքսիդ (SO₂) ,Ազոտի օքսիդներ (NOₓ)

Հողում— (Մկնդեղ), քիմիական պարարտանյութերից կամ արդյունաբերական աղբից։

Կապար – կարող է մտնել հող պինդ թափոններից, ներկերից կամ վառելիքից։

Սնդիկ – արդյունաբերական արտահոսքերից կամ թափոններից։

Պեստիցիդներ և հերբիցիդներ – օգտագործվում են գյուղատնտեսության մեջ։

Ջրում—Նիտրատներ և նիտրիտներ – հաճախ տարածվում են գյուղատնտեսական կեղտաջրերից։

Բակտերիալ աղտոտիչներ – մակաբույծներ ու պաթոգեն մանրէներ կեղտաջրերից։

Նավթ և քիմիական նյութեր – արդյունաբերական արտահոսքերից կամ վթարներից։

Միկրոպլաստիկներ – կուտակվում են հատկապես օվկիանոսներում։

• Ո՞րն է համարվում  էկոլոգիապես  մաքուր  սնունդ
• Որո՞նք  են  սննդանյութերի  օրգանոլեպտիկ  հատկությունները
• Ի՞նչ  է  <<նիտրատային  աղետը>>
• Ո՞րն է համարվում մաքուր խմելու ջուր
• Որո՞նք  են  ջրի  աղտոտման  տեսակները:

4-րդ դարում Մեծ Հայքը հայտնվել էր Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի պայքարի կենտրոնում։ Այս պայմաններում հայ թագավորները ծանր պայքար էին մղում պետական անկախության և թագավորական իշխանության պահպանման համար։

Արշակ Բ թագավորը (350–367 թթ.) փորձում էր վարել հավասարակշռված քաղաքականություն՝ պահելով անկախությունը երկու տերությունների ճնշման ներքո։ Սակայն Սասանյան թագավոր Շապուհ II-ը ձգտում էր Հայաստանն իր վասալը դարձնել։ Արշակ Բ-ը ձերբակալվեց պարսիկների կողմից և տարվեց Կտեսիոն բանտ, որտեղ էլ սպանվեց։ Նրա կինը՝ Փառանձեմ թագուհին, ամուր պաշտպանեց Արտագերս ամրոցը՝ որդու՝ Պապի հետ։

Պապ թագավորը գահ բարձրացավ 367 թվականին՝ հռոմեացիների աջակցությամբ։ Նա վերականգնեց թագավորական իշխանությունը և պայքարեց արտաքին միջամտության դեմ։ Պապը վճռական քայլերով ամրապնդեց բանակը, կողմնակից էր պետական կառավարման կենտրոնացմանը և սահմանափակեց եկեղեցու ազդեցությունը քաղաքական կյանքում։

Սակայն նրա ինքնուրույն քաղաքականությունն անհանգստացրեց Հռոմին։ 374 թվականին Պապ թագավորը դավադրաբար սպանվեց հռոմեական զորահրամանատարի կողմից։

Արշակ Բ-ի և Պապի գահակալության տարիները օրինակ են, թե ինչպես էին հայ թագավորները դժվար պայմաններում պայքարում երկրի ինքնիշխանությունը և թագավորական իշխանությունը պահպանելու համար։

Հին Հայաստանի մշակույթը ձևավորվել է հազարամյակների ընթացքում՝ ներմուծելով ինչպես տեղական, այնպես էլ հարևան ժողովուրդների մշակութային տարրեր։ Մշակույթի հիմնական բաղադրիչներն էին բանավոր ավանդույթը, դիցաբանությունը, հավատքը, ճարտարապետությունը և գրավոր մշակույթը։

Հայերը ունեցել են հնագույն առասպելներ և վիպերգեր, որոնք դարեր շարունակ փոխանցվել են բանավոր ձևով։ Դրանցից են Հայկ նահապետի, Արա Գեղեցիկի, Սասունցի Դավթի մասին պատմությունները։ Այս վիպական ժառանգությունը արտահայտում էր հայ ժողովրդի ազգային ինքնագիտակցությունը, ազատության սիրո և քաջության իդեալները։

Հայոց նախաքրիստոնեական հավատքը հեթանոսական էր։ Հայերը հավատում էին տարբեր աստվածների և աստվածուհիների, որոնց գլխավորում էր Արամազդը։ Հայկական դիցարանում կարևոր տեղ էին զբաղեցնում Անահիտը, Վահագնը, Միհրը և Նանեն։ Տաճարներ կառուցվում էին Աստղիկի, Վահագնի և այլ աստվածների անունով, որոնց շուրջ ձևավորվում էր հոգևոր կյանքը։

Չնայած գրավոր մշակույթը հիմնականում զարգացավ քրիստոնեության ընդունումից հետո, հայերը ունեցել են գրության հին ձևեր, որոնց մասին հիշատակվում է հույն և ասորիկ հեղինակների մոտ։ Բուն գրավոր մշակույթի ծաղկումը սկսվեց 5-րդ դարից՝ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց գրի ստեղծմամբ, սակայն մինչ այդ էլ մշակութային հիշողությունը փոխանցվում էր բանավոր և խորհրդանշանային ձևերով։

Հին Հայաստանի մշակույթը հիմք դրեց հետագա դարերի զարգացմանը՝ պահպանելով ազգային հոգևոր ինքնությունն ու համախմբման ոգին։

Մայիսյան հերոսամարտերը տեղի ունեցան 1918 թվականի մայիսին՝ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի մոտ։ Դրանք հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի վճռորոշ էջերից են։ Այդ ժամանակ Օսմանյան Թուրքիան, օգտվելով ռուսական զորքերի դուրսբերումից և անդրկովկասյան ճգնաժամից, փորձում էր ամբողջությամբ նվաճել Հայաստանը։

Թուրքական բանակի առաջխաղացման հիմնական նպատակը Երևանն ու Արևելյան Հայաստանը գրավելն էր։ Հայկական կողմը կազմակերպեց համազգային դիմադրություն՝ զենքի շուրջ համախմբելով նախկին զինվորներ, ֆիդայիներ և կամավորներ։

Սարդարապատի ճակատամարտը (մայիսի 22–28) եղավ ամենախոշորը․ հայերը մեծ կորուստներով հաջողության հասան և կանգնեցրին թուրքերի առաջխաղացումը դեպի Երևան։
Բաշ Ապարանում (մայիսի 21–29) հայ կամավորական ուժերը Մովսես Սիլիկյանի հրամանատարությամբ խոչընդոտեցին թշնամու շարժը դեպի հյուսիս։
Ղարաքիլիսայում (մայիսի 25–28) տեղի ունեցավ ծանր, սակայն հերոսական դիմադրություն՝ թշնամուն պատճառելով մեծ կորուստներ։

Այս հաղթանակների շնորհիվ 1918 թ. մայիսի 28-ին հռչակվեց Հայաստանի առաջին հանրապետությունը։ Մայիսյան հերոսամարտերը փրկեցին ազգը վերջնական կործանումից և ամրապնդեցին անկախ պետականության գաղափարը։

Հրանտ Մաթևոսյանի «Կանաչ դաշտը» պատմվածքը մայր ձիու և նրա քուռակի՝ մեկ ամսեկան ձագուկի մասին է։ Պատմվածքը ներկայացնում է կենդանիների աշխարհը՝ նրանց բնազդներն ու հարաբերությունները, ինչպես նաև մայրական սիրո ու զոհողության խորագույն դրսևորումները։ Պատմվածքի սկզբում մայր ձին կապված է լինում, իսկ քուռակը ազատ արածում է դաշտում։ Երբ կայծակ է լինում, քուռակը վախենում է և վազում է մոր մոտ։ Սակայն մի պահ գայլը հարձակվում է քուռակի վրա։ Մայր ձին, չնայած կապված լինելուն, փորձում է ազատվել պարանից և պաշտպանել իր ձագին։ Նա վերջապես ազատվում է և սկսում պայքարել գայլի հետ։ Շների օգնությամբ գայլը հետ է մղվում, բայց մայր ձին մահանում է։ Քուռակը մնում է որբ և մեծանում է առանց մոր։ Պատմվածքը խորապես անդրադառնում է ծնողական սիրո, զոհողության և կենդանիների բնազդների թեմաներին։ Այն նաև ցույց է տալիս, որ բնության մեջ գոյատևման պայքարը անխուսափելի է, և յուրաքանչյուր էակ անում է հնարավոր ամեն ինչ իր հարազատների համար։

Կիլիկիայի հայկական իշխանությունը հիմնադրվել էր 11-րդ դարում՝ հայ ժողովրդի մի մասի Արևելքից Արևմուտք գաղթելու արդյունքում։ 12-րդ դարի վերջին այդ իշխանությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին։

Լևոն Ա Մեծագործը՝ Ռուբինյան տոհմից, կառավարել է 1187–1219 թվականներին։ Նրա օրոք Կիլիկիայի հայկական իշխանությունը դարձավ անկախ թագավորություն։ 1198 թվականին, Լևոն Ա-ն թագադրվեց որպես թագավոր՝ Հռոմի պապի և գերմանական կայսեր համաձայնությամբ։ Այդպիսով հռչակվեց Կիլիկիայի Հայոց թագավորությունը։

Լևոն Ա-ն վարում էր ճկուն արտաքին քաղաքականություն՝ դաշնակցելով եվրոպական խաչակիր պետությունների, Հռոմի պապության և Բյուզանդիայի հետ։ Նա զարգացրեց Կիլիկիայի բանակը, տնտեսությունը և առևտուրը։ Կիլիկիան դարձավ կարևոր կենտրոն Արևելքում և նպաստեց հայ մշակույթի վերածննդին։

Նրա գահակալությունն ապահովեց Կիլիկիայի պետականության ամրապնդումը և միջազգային ճանաչումը։ Լևոն Ա-ն արժանացավ «Մեծագործ» պատվանունին իր խելացի և հեռատես կառավարման համար։

Մեծ Հայքի Արշակունյաց թագավորությունը հիմնադրվեց մ.թ.ա. 66 թվականին, երբ Արտաշատի պայմանագրով Հռոմը ճանաչեց Տիգրան Մեծի որդուն՝ Տիգրան Բ-ին, որպես թագավոր։ Այն գոյություն ունեցավ մինչև մ.թ. 428 թվականը։ Արշակունիները շարունակեցին ամրապնդել Հայաստանի պետականությունը և վարել ճկուն արտաքին քաղաքականություն՝ հավասարակշռելով Հռոմի և Պարսկաստանի միջև։

Տրդատ 3-րդը գահակալել է մոտ մ.թ. 287–330 թվականներին և եղել է Արշակունյաց հզորագույն թագավորներից մեկը։ Նրա իշխանության սկզբում Հայաստանը գտնվում էր պարսկական հարձակումների վտանգի տակ։ Տրդատը հենվեց Հռոմի վրա՝ պահպանելու երկրի անկախությունը։

Նրա կառավարման ամենակարևոր իրադարձությունը Հայաստանի քրիստոնեացումը էր։ 301 թվականին, Տրդատ 3-րդը հռչակեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն՝ Հայաստանը դարձնելով աշխարհի առաջին քրիստոնյա պետությունը։ Դա տեղի ունեցավ Գրիգոր Լուսավորչի քարոզչության և ժողովրդի հավատքի շնորհիվ։

Տրդատի գահակալության օրոք ամրապնդվեց կենտրոնական իշխանությունը, վերակառուցվեցին քաղաքներ, վանքեր, ճանապարհներ։ Քրիստոնեության ընդունումը ազդեց երկրի մշակույթի, կրթության և քաղաքականության վրա։

1. Գտնել (-4;7] միջակայքի պատկանող բոլոր ամբողջ թվերի գումարը

-3+(-2)+(-1)+0+1+2+3+4+5+6+7=22

2. Գնտել 4 հայտարարով բոլոր կանոնավոր կոտորակների արտադրյալի հակադարձը

3. Որքանով կփոքրանա թիվը, եթե նրա գրության հարյուրյակների կարգում գրված 8 թվանշանը փոխվի 3-ով

800-300=500

Պատ․՛ 500-ով

4. Նշված թվանշաններից ո՞րը պետք է գրված լինի *-ի փոխարեն,որպեսզի 71*5 քառանիշ թիվը բաժանվի և 5-ի և 3-ի

2,6,1,3

13+2=15

Պատ․՛ 7125

5. 1կգ-ը 1 տոննայի ո՞ր մասն է կազմում

1 կգ/ 1000 կգ =1/1000

Պատ․՛ 3-րդ

6. y=5x²-6 ֆունկցիայի վերաբերյալ ո՞ր պնդումն է ճիշտ

1) Ֆունկցիայի գրաֆիկը y-ների առանցքը հատում է (0, −6) կե- տում և դրա համաչափության առանցքը y = 0 ուղիղն է:

2) Ֆունկցիայի գրաֆիկը y-ների առանցքը հատում է (0; 6) կե- տում և դրա համաչափության առանցքը y = 0 ուղիղն է:

3) Ֆունկցիայի գրաֆիկը y -ների առանցքը հատում է (0; 6) կե- տում և դրա համաչափության առանցքը x = 0 ուղիղն է:

4) Ֆունկցիայի գրաֆիկը y-ների առանցքը հատում է (0, −6) կետում և դրա համաչափության առանցքը x = 0 ուղիղն է:

Պատ․՛ 4-րդ

7. Գտնել (∞;7] և (4;+∞) բազմությունների հատումը

Պատ․՛(4;7]:

8. Գտնել 4xy³ և — 3x²y միանդամների արտադրյալին հավասար միանդամի աստիճանը:

Պատ․՛ 7

9.

Երկու խոշոր չարիք

Անահիտի հեքիաթ