Հայկազուն Երվանդականների թագավորությունը Ք. ա. 7-6-րդ դարերում. Պարույր Նահապետը՝ հայոց թագավոր:  Երվանդ 1-ին Սակավակյաց: Տիգրան 1-ին Երվանդյան

Ք.ա. 7–6-րդ դարերում Հայաստանում ձևավորվեց Հայկազուն Երվանդականների թագավորությունը, որը համարվում է Մեծ Հայքի առաջին դինաստիկ թագավորությունը։ Թագավորությունն առաջացավ Ուրարտուի թուլացումից հետո և համախմբեց Հայկական լեռնաշխարհի տարբեր ցեղերը մեկ պետության շուրջ։

Պարույր Նահապետը համարվում է Հայկազունների ժառանգ և ըստ ավանդության՝ առաջին հայ թագավորը։ Նա վտարել է Ասորեստանի թագավոր Բելին և թագադրվել որպես հայոց արքա։ Պարույրը ձևավորել է կենտրոնացված թագավորություն և ամրացրել իշխանությունը։

Երվանդ Ա Սակավակյացը (Ք.ա. մոտ 6-րդ դար) համարվում է Երվանդյան արքայատոհմի հիմնադիրը։ Նա կառավարել է Ուրարտուի անկումից հետո և ձգտել է վերականգնել պետական կառույցները։ Նրա օրոք Հայաստանը սկսեց վարել ինքնուրույն արտաքին քաղաքականություն՝ հավասարակշռելով Աքեմենյան Պարսկաստանի և հարևան պետությունների միջև։

Տիգրան Ա Երվանդյանը եղել է Երվանդ Ա-ի ժառանգներից։ Նրա օրոք Հայաստանը ուժեղացավ և փորձեց պաշտպանել իր տարածքները՝ Աքեմենյան թագավորության ազդեցությունից։ Տիգրան Ա-ն ամրացրեց պետական կարգը, զարգացրեց բանակը և պահպանեց միավորված պետության հիմքերը։

Հայկազուն Երվանդականների թագավորությունը կարևոր դեր է խաղացել հայ պետականության ձևավորման գործում՝ դառնալով Մեծ Հայքի թագավորության նախահիմքը։

ԼՂՀ-ն անկախության և պատերազմի տարիներին

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (ԼՂՀ) հռչակվեց 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին՝ ԼՂԻՄ-ի և Շահումյանի շրջանի միացյալ որոշմամբ։ Հայ բնակչությունը ձգտում էր ինքնորոշման և միացման Հայաստանի Հանրապետությանը՝ հրաժարվելով Ադրբեջանի կազմում մնալուց։ Նույն տարվա դեկտեմբերի 10-ին անցկացվեց անկախության հանրաքվե, որտեղ մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց անկախությանը։

Ադրբեջանը չընդունեց այս գործընթացը և սկսեց լայնածավալ պատերազմ՝ Ղարաբաղի հայ բնակչության դեմ։ 1991–1994 թվականներին ընթացած առաջին Արցախյան պատերազմում, ԼՂՀ պաշտպանական բանակը՝ ՀՀ-ի և Սփյուռքի աջակցությամբ, կարողացավ հաղթահարել ռազմական ծանր պայմանները և պաշտպանել տարածքները։

Պատերազմի արդյունքում ԼՂՀ-ի վերահսկողության տակ անցավ ոչ միայն Լեռնային Ղարաբաղը, այլև հարակից անվտանգության գոտիներ։ 1994 թ. մայիսին Ռուսաստանի միջնորդությամբ հաստատվեց հրադադար, սակայն խնդիրը չլուծվեց՝ կարգավիճակը մնաց չճանաչված, իսկ քաղաքական բանակցությունները շարունակվեցին Մինսկի խմբի հովանու ներքո։

Այս տարիներին ԼՂՀ-ում ձևավորվեց պետական կառավարման համակարգ, կայունացվեց տնտեսությունը և կազմակերպվեց բանակը։ Չնայած միջազգային չճանաչված կարգավիճակին՝ ԼՂՀ-ն գործեց որպես փաստացի անկախ հանրապետություն։

1-ին աշխարհամարտը և Կովկասյան ճակատը

1-ին աշխարհամարտը (1914–1918) սկսվեց մեծ տերությունների միջև և ընդգրկեց աշխարհաքաղաքական մեծ կոնֆլիկտ՝ կենտրոնանալով եվրոպական ու կովկասյան տարածաշրջաններում։ Հայաստանի համար պատերազմը կարևոր նշանակություն ունեցավ, քանի որ Կովկասյան ճակատում հայերը հնարավորություն ստացան պայքարելու սեփական ազատության և ինքնիշխանության համար։

Կովկասյան ճակատը ձևավորվեց որպես ռուս-թուրքական մարտադաշտ։ Ռուսական բանակը՝ աջակցությամբ տեղի հայ ուժերի, ուղղորդվում էր դեպի Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգներ՝ ազատագրելու հայկական տարածքները։

Հայ ռազմիկները մեծ մասնակցություն ունեցան Կովկասյան ճակատում՝ կազմավորելով ֆիդայական և կամավորական միավորումներ։ Հատկանշական են եղել Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի ճակատամարտերը, որոնք կանգնեցրին թուրքական զորքերի առաջխաղացումը դեպի Երևան։

Պատերազմի ընթացքում հայկական զինուժն օգնել է ռուսական բանակին ճնշելու թուրքական ուժերին, ինչը հնարավորություն տվեց 1918 թվականին հայտարարել Հայաստանի անկախությունը։

Հայդուկային շարժումը

Հայդուկային շարժումը ձևավորվեց 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Օսմանյան Թուրքիայի և Պարսկաստանի տիրապետության տակ գտնվող հայաբնակ շրջաններում։ Այն ազգային-ազատագրական պայքարի ձև էր, որի նպատակն էր պաշտպանել հայ բնակչությանը վայրագություններից և պայքարել ժողովրդի իրավունքների ու ազատության համար։

Հայդուկները (ֆիդայիները) կազմավորվում էին հիմնականում երիտասարդներից, նախկին զինվորներից և հայրենասեր մտավորականներից։ Նրանք գործում էին զինված խմբերով՝ հարձակումներ գործելով թուրքական կամ քրդական ջարդարարների դեմ, պաշտպանելով գյուղերը, պատժելով հայության դեմ հանցանք կատարածներին։

Շարժման նշանավոր գործիչներից էին Անդրանիկ Օզանյանը, Սերգո Զաքարյանը (Սերոբ փաշա), Մուրադ Սեբաստացի, Գևորգ Չավուշը և ուրիշներ։ Նրանք դարձել էին ազգային հերոսներ՝ ժողովրդի մեջ վայելելով հարգանք ու վստահություն։

Հայդուկային շարժումը նաև քաղաքական նշանակություն ուներ․ այն նախապատրաստեց հողը կազմակերպված հեղափոխական պայքարի և հետագա կուսակցական գործունեության (Դաշնակցություն, Հնչակյաններ) համար։ Այս շարժումը մեծ դեր ունեցավ հայ ազգային ինքնագիտակցության բարձրացման և ազգային ազատագրական գաղափարների տարածման գործում։

Վանի Աշխարհակալ տերությունը. Արգիշտի 1-ին: Սարդուրի 2-րդ

Վանի աշխարհակալ տերությունը, որը հայտնի է նաև որպես Ուրարտու, գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. 9–6-րդ դարերում։ Այն կազմավորվեց Արարատյան դաշտում և տարածվեց Հարավային Կովկասից մինչև Հյուսիսային Միջագետք՝ դառնալով հզոր պետականություն։

Արգիշտի Ա-ը (մ.թ.ա. մոտ 786–764 թթ.) Վանի թագավորության ամենահայտնի արքաներից էր։ Նա շարունակեց հոր՝ Մենուայի՝ կենտրոնացված ու ռազմականապես ուժեղ պետություն կառուցելու քաղաքականությունը։ Արգիշտին նվաճեց Արարատյան դաշտի մեծ մասը, կառուցեց Էրեբունի բերդաքաղաքը (մ.թ.ա. 782 թ.)՝ հիմք դնելով Երևանի պատմությանը։ Նա նաև զարգացրեց ոռոգման համակարգերը, ամրոցներ, քաղաքներ և տաճարներ։

Սարդուրի Բ-ը (մ.թ.ա. մոտ 764–735 թթ.) Արգիշտիի որդին էր և շարունակեց իր հոր հզորացրած թագավորության կայունացումը։ Նա վարեց ակտիվ արտաքին քաղաքականություն՝ բախվելով Ասորեստանի հետ։ Նրա ժամանակ Ուրարտուն հասավ իր տարածքային և ռազմական գագաթնակետին։ Սարդուրի Բ-ի օրոք կառուցվեցին նոր բերդաքաղաքներ, և ուժեղացվեց կենտրոնական իշխանությունը։

Վանի թագավորությունը թողել է հարուստ մշակութային ժառանգություն, սեպագիր արձանագրություններ և ճարտարապետական կառույցներ։ Այն համարվում է հայոց պետականության հնագույն հիմքերից մեկը։

Արցախյան հիմնախնդիրը և դրա լուծման հեռանկարները.

Արցախյան հիմնախնդիրը ձևավորվել է 20-րդ դարի սկզբից, երբ պատմականորեն հայաբնակ Լեռնային Ղարաբաղը ներառվեց Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում։ 1988 թվականին, երբ փլուզվում էր ԽՍՀՄ-ը, արցախահայությունը սկսեց պայքար ինքնորոշման և Հայաստանի հետ վերամիավորման համար։ Սա հանգեցրեց զինված բախումների Ադրբեջանի հետ։

1991–1994 թթ. առաջին Արցախյան պատերազմում, արցախահայությունը հաղթանակ տարավ և ստեղծեց փաստացի անկախ պետություն՝ Արցախի Հանրապետությունը։ Սակայն այն միջազգային ճանաչում չստացավ։ 2020 թվականին տեղի ունեցավ երկրորդ պատերազմը, որի հետևանքով Ադրբեջանը ռազմական ճանապարհով վերաստանձնեց Արցախի տարածքի մեծ մասը։

2023 թվականին, Ադրբեջանի հարձակման հետևանքով Արցախում հայ բնակչությունը բռնի տեղահանվեց։ Արցախի Հանրապետությունը դադարեց գոյություն ունենալ որպես քաղաքական միավոր։

Հիմնախնդրի լուծման հեռանկարները կապված են միջազգային իրավունքի, հայերի իրավունքների պաշտպանության և երկարատև խաղաղության հաստատման հետ։ Կարևոր է երաշխավորել Արցախի հայ բնակչության անվտանգ վերադարձի իրավունք, ինքնության պահպանում, ինչպես նաև պատմամշակութային ժառանգության պաշտպանություն։

Այս հարցը մնում է կարևոր ազգային և տարածաշրջանային խնդիր, որի լուծումը պահանջում է հստակ քաղաքականություն, դիվանագիտական ճնշում և միջազգային աջակցություն։

Project presentation

Today, I’m excited to present my yearly project that i prepared with enthusiasm, and teamwork. As part of our school assignment, every ninth-grade student was asked to choose a project and also a teacher to work with.Personally i chose Mrs.Yelena and worked with her on exploring one of the most beautiful and fascinating regions of Armenia—Tavush.

We began this project in October and worked on it all the way through May. During this time, we collected a wide range of information about Tavush, including its geographical location,beautiful sights , mountains, local cuisine, borders, and famous people. Each group member had their own area to research, and I focused on the beautiful sights of Tavush. I wrote about Parz Lake, Haghartsin Monastery, Goshavank, and the charming town of Dilijan.

Although we didn’t have the chance to visit Tavush in person, we tried our best to explore it from wikipedia and online platforms, so we could present it as accurately and beautifully as possible. Qaa

Later, we were given the chance to present our completed research to parents during a project named At the Crossroads of the Past and the Present.

One of the things that made our project special is that we translated it into English and Russian as well. This way, not only our classmates but also people from other countries can learn about Tavush and discover the rich culture and natural beauty of Armenia.

Working on this project taught us so much. When you take the time to explore the hidden corners of your own country, you begin to see it with new eyes. You learn to value its history, traditions, and the incredible landscapes that make it so unique

«Քամու համբույրը»

«Քամու համբույրը» բանաստեղծությունը Համենդր Գաբրիելյանի ստեղծագործություններից մեկն է, որն արտահայտում է բանաստեղծի զգացմունքները ու մերձավորության ցանկությունը դեպի բնություն։ Բանաստեղծությունն ուղեկցվում է քամու կերպարով, որը կարծես թե անմիջապես մարդկային շփման նման բան է, մի հուզիչ ու նուրբ շարժում։ Քամու համբույրը կարող է խորհրդանշել սիրո, խաղաղության կամ կարոտի զգացմունքներ՝ բնության միջոցով արտահայտված։

Ընդհանուր առմամբ, բանաստեղծությունը բնության նկատմամբ անձնական մոտեցում է և կարող է ցուցադրել այն պահերը, երբ մարդը կապվում է իր շուրջ գտնվող ամեն ինչի հետ՝ քամին, ծառերը կամ բնության այլ տարրերը, որ միմյանց հետ ստեղծում են մի անհետաձգելի ու հուզիչ կապ։

Համո Սահյան«Մայրամուտ»

​Համո Սահյանի «Մայրամուտ» բանաստեղծությունը բնության գեղեցկությունն ու ներդաշնակությունը պատկերող ստեղծագործություն է, որը բացահայտում է կյանքի բազմաբնույթ երանգները։ Սարն ու ծիրանը խորհրդանշում են բնական աշխարհի ներդաշնակությունը, իսկ բնության տարբեր տարրերի՝ արևի, ջրի, և հովի հաղորդակցությունը՝ կյանքի անընդհատ ընթացքը։​

Բանաստեղծությունը կարդալիս թվում է, որ այն խոսում է երկնքի, երկրի ու բնության միջև կապի մասին՝ արևի շողից, օդի հոսքներից և ջրի լույսից։ Սարն ու ժայռը ներկայացված են իբրև բնական գոյություն, որոնք խաղաղությամբ զբաղվում են իրենց բնական վիճակում՝ միաժամանակ պահպանելով իրենց ներդաշնակությունը։​

Վերջում նշված մայրամուտը, որը չի ցանկանում շուտ հասնել, անդրադառնում է այն բանին, որ ժամանակը պետք է լցվի ու դանդաղ անցնի՝ այնպիսին, ինչպիսին պետք է լիներ՝ հաղորդելով կյանքի անպարտադիր, բայց միաժամանակ արժեքավոր ընթացքը։​

Այսպիսով, բանաստեղծությունը պատմում է կյանքի կարևոր պահերի, բնության ու ժամանակի փոխկապակցվածության մասին։